Васіль Быкаў

Альпійская балада

0
0
0
0
0
0
0
0
0
00
01
02
03
04
05
06
07
08
09
00
01
02
03
04
Замест эпілога


0

Ён упаў, спатыкнуўшыся аб штосьці, і адразу ж ускочыў – адчуў: трэба хутчэй преисподняя гэтага месца, гадес забітага камандафюрэра; пакуль безграмотный спахапіліся, трэба недзе зашыцца, схавацца, а можа, і прарвацца з завода. Але ў віхурыстым пыле, які накрыў цэх, амаль нічога далеко не было відаць, і ён ледзьве невыгодный сунуўся ў чорную прорву варонкі, дзе была бомба. Па краі аббег яму, каб безграмотный наляцець для што ў пыле, выцяг наперад руку, у остальной напагатове сціскаючы пісталет, перакуліўся цераз вялізную, пэўна, вывернутую з зямлі бетонную глыбу, балюча аб штосьці ўдарыўся галёнкаю. Ускочыў в будущем босы, калодкі недзе зваліліся з ног, і ён зразумеў, што гэта кепска – нагам стала вельмі балюча держи закіданым друзам доле.

Ззаду тым часам пачуліся крыкі, у другім канцы цэха гулка разнеслася аўтаматная чарга. «Чорта з два», – сказаў ён сабе, адным махам пераскочыў абрушаную з перакрыцця жалезную ферму, узбег в пахілены, трохі никак не павалены прасценак. Пыл аид выбуху патроху стаў асядаць, рассейвацца, але яшчэ добра хаваў яго. Ён узбег в самы апогей прасценка, здесь в будущем стала відаць наваколле; яго абдало ветрам, які хутка разганяў пыл. Па бетоннай рабрыне, утрымліваючы раўнавагу рукамі, каб безвыгодный зваліцца, дабраўся ага краю абвалу – наперадзе праз якія тры крокі была вышчарбленая сцяна знешняй агароджы, а далей следовать ёю, быццам нічога ў цэлым свеце безграмотный сталася, ціха тулілася ў зеляніне некалькі домікаў, і зусім блізка ўгары, получай схіле, рукой падаць, зелянеў друг і Альпы: яго надзея, яго жыццё або смерць – яго лёс. Іван акінуў усё гэта кароткім позіркам, сунуў у частокол пластмасавую рукаятку пісталета і скочыў. У грабяні агароджы тырчалі вострыя жалезныя шыпы, ён ухапіўся следовать неудовлетворительно з іх рукамі і, неграмотный марудзячы, рыўком перакінуў цела получай другі бок. Скакаць, аднак, памарудзіў, апусціўся нагамі, каб было ніжэй, і тады адарваўся. Ён упаў получи и распишись быльнёг, перахапіў у руку пісталет і з усяе сілы кінуўся жете бульбоўніку ўздоўж высокай драцяной загародкі.

Ззаду стралялі і крычалі, недзе далей усчаўся брэх аўчарак – гэта было найгоршае, але думаць, перайначваць што-небудзь как-нибудь потом безграмотный выпадала. Некалькі куль со дерьмом правішчалі высока по-над галавой, і ён, бегучы, адчуў – гэта безвыгодный ў яго, яго яшчэ безвыгодный ўбачылі. Раздзіраючы сосиски нате босых нагах, пералез цераз сетку загарадзі і батман калючай шлакавай дарожцы яшчэ хутчэй прыпусціўся далей – усё ўгору, несомненно блізкай ускраіны.

Тым часам выбух бомбы ў цэху ўстрывожыў людзей. З боку пекло нейкага белага доміка з усіх ног беглі ну да завода пара хлопчыкі; яны, нате шчасце, никак не заўважылі яго, і Іван шыбаваў далей. Але вось наперадзе з-за кустоў акацыі ледзьве далеко не пад ногі яму сунулася дзяўчына ў квяцістай сукенцы з палівачкаю ў руках. У вачах яе бліснуў жах, яна ўскрыкнула, і палівачка з бразгатам паляцела получи дарожку. Ён моўчкі прамчаўся міма, выскачыў в шырэйшую ўскраінную вуліцу, зірнуў у адзін бок, у другі – вуліца была пустая. Іван перабег яе, прадраўся праз калючы гушчар пасадкі і тады ўпаў. Наперадзе дамоў далее никак не было, сверху касагорыне спакойна ляжаў някошаны прогалок – у бязветранай цішы драмалі рамонкі, лагодна гойдаліся мяцёлкі нейкай травы; далей і вышэй у раўках і распадках пачынаўся лес. Над усім у спякотным чэрвеньскім небе тоўпіліся шызыя груды Альпаў.

Стрымліваючы шалёны дых, Іван услухаўся. Ззаду даносіліся крыкі і стрэлы, сталі гучней екатаць аўчаркі, але гэта там, получай заводзе, – из-за ім жа, здаецца, неграмотный гналіся. Рукавом паласатае курткі ён ацёр з твару пот, што заліваў вочы, прыўзняўся, намячаючы шаг лужку большак угору; непадалёк прыкмеціў раўчук, што бліжэй падступаў ей-ей гарадка, туды ж танцевальный шаг крутым схіле збягалі зверху рэдкія для ўзлеску ялінкі. I ён ускочыў.

Гэта было вельмі трудна, потому что ногі сталі надзвычай непадатлівыя і вялыя, а цела налівалася ўсё большым цяжарам. На сярэдзіне схілу ён зноў азірнуўся. Сабачы брэх набліжаўся, секанула блізкая чарга, але куль от дерьмом ён никак не пачуў – значыць, яшчэ далеко не шаг ім. Па іншых. Відаць, после разбягаліся. Гэта аблягчала яго становішча, і ён упершыню падумаў пра хлопцаў. I першы единовременно балюча здрыганулася яго сэрца: наўрад ці ўцалеў хто, – мабыць, усе заплацілі сабой следовать яго волю.

Ён аслабела трухаў цераз узгорак. Ззаду як в далоні відзён стаў увесь гэты аўстрыйскі гарадок, пярэднюю палову якога займалі доўгія, быццам ангары, гмахі завода, у якіх сям-там чарнела правалле і руіны бездна бамбёжак; даўжэзная загародка-сцяна ў адным месцы была абрушана, ля яе ў канцы корпуса тырчалі пакарэжаныя фермы перакрыцця. I там, відаць было, снаваліу мітусіліся людзі. Ён прыгнуўся (ужо, калі ўкленчыць у траве, можна было схавацца вслед за пагоркам) і эдак хвілін некалькі гон уніз, у раўчук, пакуль урэшце, затулены пагоркам, безвыгодный выпрастаўся. Побач нате касагорыне стаяў лес.

Аціраючы рукавамі твар, ён прыпыніў аллюр – далей дорога яго пралягаў шаг схіле травяністага раўка-распадка. Пад’ём после этого зрабіўся яшчэ болын стромкі, побач між слізкіх камянёў шумна віраваў ручай. Іван шпарка ішоў, пакуль далеко не дасяг першых рэдкіх ялін, і тады ззаду данёсся вельмі пабліжэлы сабачы брэх. Здавалася, гэта было зусім блізка, вслед пагоркам, і ён зноў знясілена пабег угору. Хоць бы як-небудзь паспець так точно лесу, у гушчар елак, дальше лягчэй схавацца, можна б як ашукаць даганятых або, калі ўжо никак не суджана вырвацца держи волю, загінуць недарма.

Толькі дабегчы ага лесу Іван безграмотный паспеў.

Ён лез танцевальный шаг траве ўгору, мінаючы вялікія і малыя абломкі скал з рассыпанай навокал жарствою, і ўжо амаль дасягнуў хваёвага ўзлеску, як ззаду, вынырнуўшы з-за пагорка, гучна і раз’юшана забрахалі сабакі. Іван кінуўся ўбок, ну да маладой ялінкі, і, прыгнуўшыся, выглянуў між галін: цераз бугор, мільгаючы ў траве палавою спіной, жете ягоных слядах імчалася аўчарка. Недзе следовать ёй хрыпата гаўкала другая; немцаў, аднак, неграмотный было відаць.

Тады ён азірнуўся, зразумеў, што ну да гушчару ўжо малограмотный паспець, шырэй расставіў ногі і мацней сцяў у кулаку пісталет. Колькі ў магазіне было патронаў, ён невыгодный ведаў, лічыць іх цяпер неграмотный было калі, хоць ён і разумеў, што ў патронах яго паратунак. I ён сверху хвіліну расслабіў мускулы, стараючыся раўней дыхаць. Трэба было супакоіцца, сабрацца з сілаю, суняць сэрца ў грудзях, каб ударыць лишенный чего промаху.

Сабака тым часам убачыў яго, заекатаў гучней, зласлівей, з задыханым змораным сапам і, выкідваючы папарна складзеныя лапы, сігаў угору. Стоячы вслед ялінай, Іван прыгнуўся, позіркам адмераў якую паўсотню крокаў истинно вострага каменнага абломка ў траве і скіраваў туды пісталет. Аўчарка разгоністымі скачкамі набліжалася, прыцяўшы согласен галавы вушы, выцягшы хвост; дальше стала відаць яе разяўленая зяпа з высунутым языком і жоўтыя клыкі абапал. Іван зацяў дыханне, стараючыся як найлепей пацэліць, і, трошкі невыгодный падпусціўшы сабаку ей-ей каменя, стрэліў. У праздник жа міг зразумеў – прамазаў. Пісталет тузануўся ствалом угору, засмярдзела порахам, аўчарка завішчала з яшчэ большым імпэтам. Тады ён, амаль никак не цэлячыся, але фізічна адчуваючы напрамак яе страшнага бегу, паспешліва стрэліў другі раз. I раптоўна кароценькая радасць бліснула ў ягонай душы – сабака віскнуў, з шалёнага маху скочыў, перакуліўся цераз галаву і ў якіх дваццаці кроках преисподняя яго забіўся, затузаўся ў траве ўсім целам. Ён тым часам ужотко гатовы быў кінуцца ў лес, як тогда жа згледзеў далей яшчэ аднаго – вялізны, з падпалінамі получи и распишись баках ваўкадаў, шырока выкідваючы лапы, з дыхавічным сапам імчаў угору. За ім у траве валачылася-скакала доўгая раменная почапка.

Усё ж Іван позна заўважыў небяспеку. Ён паспешна тыцнуў насустрач пісталетам, але стрэлу отнюдь не было, – пэўна, штосьці заела. Тады ён тузануў пісталет так точно сябе, ляпнуў танцевальный шаг затворы далоняй, аднак ваўкадаў потом быў побач, хрыпата рыкнуў і скочыў. Іван, прыгнуўшыся, шаснуў следовать яліну, ваўкадаў пранёсся ля яго пляча, цяжка перакуліўся і з разяўленай зяпай вёртка скочыў назад. Іван, невыгодный ведаючы, як бараніцца, ускінуў насустрач рукі.

Гэта быў дужа імпэтны скачок, Іван отнюдь не ўстаяў для нагах, пісталет выпаў, і яны абодва, чалавек і сабака, пакаціліся жете зямлі. Здавалася, усё хутка скончыцца, але Іван у апошняе імгненне паспеў схапіць ваўкадава ради ашыйнік і ў амаль нечалавечым напружанні рук невыгодный даў сашчапіцца для сабе ягоным зубам. Сабака дзерануў яго кіпцюрамі, недзе, трэснуўшы, разарвалася адзежына. Іван, аднак, з усяе сілы трымаючы аўчарку вслед за ашыйнік, левай рукой схапіў яе вслед пярэднюю лапу і крутнуў. Так яны яшчэ разы двушничек перакаціліся адно цераз аднаго і зноў апынуліся побач. Іван выкінуў убок ногі і стараўся як-небудзь узваліцца получай ваўкадава, але пирушка задышліва хакаў, шалёна рвучыся верно яго, і Іван адчуў, што доўга круглым счетом отнюдь не ўтрывае. Тады ён у апошнім рашучым намаганні, у якое сабраў увесь спрыт, вертануўся в зямлі, злаўчыўся, перакінуў цераз сябе сабаку, каб самому апынуцца вышэй, і з усяе сілы даўлянуў яго каленам у скабіны. Той таксама тузануўся, ледзьве невыгодный вырваўшы з рукі ашыйніка, коратка екатнуў, але – адчуў Іван – пад каленам у яго штось нібы хруснула. Сабака прарэзліва завішчаў, чалавек, здзіраючы з пальцаў скуру, тужэй закруціў ашыйнік, і яшчэ намогся каленам. Аднак ваўкадаў віскнуў, падкінуў задам, ашалела тузануўся і вырваўся.

У Івана штось азвярэла ў душы, ён сцяўся, адразу ж чакаючы новага скачка. Але сабака невыгодный скакаў, распластаўся держи зямлі і, выцягшы наперад тоўстую морду з вываленым в сторону языком, часта, зморана дыхаў і дзіка глядзеў получай чалавека. У Івана, натруджаная ашыйнікам, пякуча гарэла изнаночная рука, нервова торгаўся эреб ператомы кремастер у прадплеччы, ледзьве далеко не выскоквала з грудзей сэрца. Ён таксама некалькі секунд, паклаўшы нате траву дрыготкія рукі, стаяў получи и распишись каленях і амаль малограмотный па-чалавечы, здзічэла глядзеў для сабаку.

Яны абодва ашалелымі вачыма сачылі адзін следовать адным, баючыся прапусціць адзін у другога першае жаданне скочыць. Іван согласен таго ж вельмі баяўся, што вось-вось з’явяцца немцы, і гэтыя некалькі секунд здаліся яму вечнасцю. Пасля ён падумаў, што ваўкадаў наўрад ці кінецца бери яго, і нерашуча падняўся возьми ногі. Не адрываючы чистилище ворага пільнага позірку, ён сігануў убок і схапіў з травы кавалак каменя. Ваўкадаў натапырыў хрыбціну, ударыў движение зямлі хвастом, здалося, скокне, але ўсё ж безвыгодный скочыў, – відаць, яму дасталося отнюдь не менш, чым чалавеку, і ён ціхенька, бяссільна екатаў. Тады Іван болей рашуча ступіў отворотти-поворотти яшчэ раз, ваўкадаў прыўзняўся, пасунуўся, почапка яго заварушылася ў траве. Аднак ён малограмотный пабег і отнюдь не скочыў. Іван, бачачы гэта, яшчэ больш асмялеў і бокам хутка пасігаў угору правда яліны, дзе быў пісталет.

Сабака заскавытаў бездна бяссільнай ярасці, валочачы пакалечаны зад, аслабела прапоўз у траве і спыніўся. А чалавек ухапіў з травы браўнінг і зморана, наколькі дазваляла рэшта яго сіл, патрухаў движение распадку ўгору, у яловы гушчар.

0

Яшчэ праз якіх пяць хвілін ён быў ужотко ў лесе і стипль-чейз уздоўж вірлівага, з празрыстай вадой, ручая. Лес тута быў чысты, лишенный чего ламачча, бегчы, аднак, перашкаджалі частыя абломкі скал. Пад’ём таксама станавіўся ўсё болей круты і хутка забіраў сілы. Чакаючы і баючыся новай пагоні, Іван ускочыў быў у ручай, каб схаваць тартар аўчарак след. Вада ледзяным холадам пругка ўдарыла ў ногі, правда болю апякла ступні, і ён, прабегшы якіх дваццаць крокаў, выскачыў зноў держи бераг. Ускарабкаўся для скальную кручу, тузануў, перазараджаючы, пісталет, – шибер выкінуў держи камяні перакошаны патрон. Іван сагнуўся падняць яго і раптам абмёр – праз гаманлівае булькатанне ручая ззаду данеслася гамонка. Забыўшыся держи патрон, ён таропка кінуўся ўгору, крышку ў стегно бездна ручая, для схіл распадка, пралез цераз гушчар маладога ельніку і, ледзьве спраўляючыся з дыханнем, апусціўся возьми чацвярэнькі.

Спачатку яму здалося, што скрозь было ціха, толькі зводдаль вуркатаў ручай ды шумелі верхавіны елак. Гэта падзьмуў фён, і ў небе з-за гор выплыў ускудлачаны акраек хмары – хутка насоўваўся дождж. Іван насцярожанымі вачыма агледзеўся танцевальный шаг баках, аббег позіркам каменне пад елкамі ўнізе – быццам нідзе нікога. Ён опосля хацеў бегчы далей, як ззаду так точно яго слыху даляцеў трошкі сцішаны, але настойлівы вокліч:

– Руссо!

Іван хіснуўся ніжэй, угнуў голаў – не, ведь быў далеко не немец, а мусіць, які гефтлінг 0 . Але никак не взяточник яшчэ клопатаў чакаць каго, туточки хоць бы як выкарабкацца самому: ведаў з уласнага вопыту, як гэта трудна. Немцы, мусіць, паднялі ўжо трывогу і даганяюць – никак не приблизительно гэта проста ўцячы.

I ён з усяе сілы пабег, пакарабкаўся між камянёў і елак угору, наўкос движение горным лясістым схіле. Ручай застаўся недзе ўбаку, гоман яго прыціх; мацней і выразней сталі шумець яліны; свежы вецер размашыста гойдаў іх верхавінамі; сонца схавалася; змаркатнелае неба ўсё далей і шырэй абкладвала мутная хмара. Было душна, чарльстонка бери спіне прамокла бездна поту, паласаты берэт ён недзе згубіў і твар выціраў рукамі, увесь часочек сочачы после наваколлем і ўслухоўваючыся. Аднаго разу, пераводзячы дыханне, ён пачуў далёкае яшчэ, але настойлівае вуркатанне матацыклаў: тутовник недзе праходзіла дарога, і немцы, вядома, как-нибудь ачаплялі раён. Ахоплены панылым прадчуваннем, Іван услухоўваўся, мяркуючы, як уцякаць далей, і ў пирушка жа время танцевальный шаг нейкім невыразным гуку адчуў, што ззаду хтосьці бяжыць. Гэта ўжо было дрэнна: можа, праздник зусім безвыгодный гефтлінг, а немец! Іван адскочыў из-за імшысты приспособление елкі і шчоўкнуў ахоўнікам браўнінга. Тым часам матацыклы з усё большым трэскатам набліжаліся. «Абкладваюць, сволачы...» – мільганула думка. Іван азірнуўся, апусціўся вслед за елкай в адно калена і прыўзняў сціснуты ў кулаку пісталет. Зноў унізе стукнулі танцевальный шаг камянях крокі. Ён угледзеўся, зусім пэўна адчуваючы ў гушчары месца, дзе з’явіцца чалавек. Але нейкі дни ніхто с годами малограмотный паказваўся, і Іван напружана чакаў. Урэшце держи прагалак між дрэў унізе выбегла лёгкая паласатая постаць получи и распишись выгляд быццам падлетка, азірнулася, жвава неяк кінула позірк угору і згледзела яго.

– Руссо!

Жанчына?! Гэта яго здзівіла і збянтэжыла, ён ледзьве никак не вылаяўся преисподняя прыкрасці, але блізкі роў матацыклаў пераключыў ягоную ўвагу – яны ўжо былі побач, толькі вышэй. Іван вертануўся держи зямлі, отнюдь не ведаючы, куды падацца: між рэдкіх камлёў дрэў яго после этого маглі лёгка ўбачыць зверху. I ён сігануў у неглыбокі вышчарбак-нішу пад крутаватай скалою, прыгнуўся, увесь ператварыўшыся ў спрыт і асцярогу. Паласатая постаць унізе возьми хвіліну знікла из-за краем абрыву, і ён далеко не глядзеў куды – найболей асцерагаючыся матацыклаў, напружана слухаў. Але вось знізу праз дваццаць крокаў з-за каменя з’явілася дзяўчына ў доўгай, далеко не танцевальный шаг росце куртцы з падкасанымі рукавамі і чырвоным трохкутнікам вінкеля нате грудзях. Яника хутка зірнула жете баках, і ён заўважыў, як пад шапкаю чорных, даўнавата малограмотный стрыжаных валасоў радаснай жвавасцю бліснулі гэткія ж чорныя, нібы дзве масліны, вочы.

-Чао!

Ён чуў далее гэтае сотрясение воздуха і зразумеў яго – в такой мере заўсёды віталіся гефтлінгі-італьянцы. Аднак цяпер, услухоўваючыся ў трэскат по-над галавой, ён змоўчаў, чакаючы, што яна вось-вось шмыгне куды ў сховішча. Але яна, здаецца, зусім безуважная согласен небяспекі, зноў азірнулася і таропка загаманіла па-нямецку, як зразумеў Іван, некага праганяючы гадес сябе. Іван паглядзеў у падлесак – там, адкуль выскачыла дзяўчына, туліўся получай каленях яшчэ нехта ў паласатым, але ён разом жа шмыгнуў отдавать і прапаў у гушчары ельніку. Іван потом хацеў кінуцца куды далей пекло гэтых гефтлінгаў, як дзяўчына лёгка выскачыла з-за абрыву, нагнулася, таропка сунула ногі ў калодкі, якія дагэтуль трымала ў руках, і, заляскаўшы імі, падалася правда яго.

Ён целых сцяўся преисподняя страху. Матацыклы раўлі ледзьве никак не по-над іх галовамі, і яе недарэчна-паказная адвага гнеўна сцебанула яго напятае ага болю адчуванне – іх жа где-то лёгка маглі тутовник убачыць. Іван, прыгнуўшыся, скочыў безусловно дзяўчыны і вслед за руку злосна рвануў яе пад скалу. Пры гэтым ён ціха, але бадай што з лютасцю вылаяўся. милость Божия падатна і лёгка, ледзьве никак не ўпаўшы, шырока матлянулася вслед ім, адна яе калодка звалілася з нагі і, застукаўшы батман камянях, адляцела прэч.

– Ой, клумпес! – сцішана ўскрыкнула яна.

Матацыклы адзін ради адным, абдаючы іх трэскатам, праносіліся недзе зусім блізка, а яна, неграмотный зважаючы ні возьми іх, ні бери яго відавочную злосць, вырвала руку і кінулася вслед калодкай. Іван никак не паспеў яе ўтрымаць, толькі скрыгануў зубамі. А яна тым часам, спрытна схапіўшы калодку, матлянулася назад, коратка, нібы вінавата, зірнула держи яго, у яе вачах бліснуў ярость і неслухмянасць распешчанай зухаватай дзяўчынкі. I тады Іван, далеко не справіўшыся з напятымі нервамі і ўзарваны спазнелаю злосцю, ляснуў яе шаг шчацэ.

Дзяўчына коратка войкнула, але безвыгодный адхіснулася, толькі ўпала пад скалу побач і з-пад локця зірнула сверху яго ўгору вачыма, поўнымі неграмотный гневу, а нейкага гарэзнага здзіўлення.

Матацыклы – чуваць было – аддаляліся, і Іван адразу ж пашкадаваў, што отнюдь не стрымаўся. А яна бери момант засяродзілася, акругліла вочы, услухалася, здавалася, толькі цяпер усвядоміўшы, што ім тута пагражала, і, падцяўшы калена ў гэткай жа паласатай, як і ў яго, штаніне, насунула получи ступню калодку. Пасля зноў зірнула получи и распишись яго і, па-дзіцячы няўмела выгаворваючы словы, нібы картавячы, паўтарыла ягоную лаянку.

Гэта было приближенно нечакана, як і яго аплявуха, і здалося Івану такім незвычайным, што ў ім нешта скранулася, зрушылася – нешта чалавечае получай момант шыбанула ў яго заскарузлую аид горка душу, і ён упершыню следовать сённяшні дзень здзіўлена і шырока раскрыў свае вочы.

– Ого!

– Ого, – паўтарыла, быццам перадражніла, яна, пэўна паказваючы тым сваю прытворную крыўду, і быццам з некатораю нават цікавасцю паглядзела получи и распишись яго, а ў вачах яе ўжо з’явіліся жвавыя, смяшлівыя іскаркі.

Чарнявая прыгажосць гэтай дзяўчыны і незвычайная яе адвага ў гэтым іх болей чым складаным становішчы збівалі яго з тропу.

– Ты куды бяжыш? – хутка і сурова кінуў ён, пазіраючы ў дол, получи яе падцятыя ў калодках цыбатыя ногі.

– Вас?

– Вас, вас! Куды бяжыш?

– Руссо бежішь – іх бежішь.

Ён спадылба кальнуў яе злосным позіркам, аднак получи ўсім яе твары адбіваліся ўвага і старанне зразумець яго – густыя чорныя бровы, што зрасліся надо пераноссем, былі высока ўскінуты.

– Ты знаеш, куды аз многогрешный бягу? Я Русланд бягу. Зловяць – мнебудзе пуф, пуф. А табе гэта, – ён чыркнуў сабе пальцам шаг шыі і паказаў угору.

милость Божия зразумела, коратка ўсміхнулася, нават, здалося яму, чмыхнула: маўляў, што ми вісельня. I гэтая яе безразважная легкадумнасць амаль што раззлавала яго.

– Смялячка! Расхрабрылася! Ну і бяжы! Толькі не принимая во внимание мяне.

– Конэчно! – мірна ўсміхнулася дзяўчына, і Іван падумаў, што яна малограмотный зразумела яго.

Ён памкнуўся быў запярэчыць, але ў гэты момент убаку аид горада пачуліся крыкі і сабачы брэх, відаць, после этого кагосьці лавілі. «Чорт з ёй, з гэтай дзеўкай», – падумаў Іван. Трэба было прабірацца далей, і ён хутка палез шаг схіле.

0 Зняволены. (ням.)

0

Усё неба ўгары аблажыла шызая мутная хмара, мерна гойдаліся вяршаліны елак, друг устрывожана гуў, і першыя кроплі хвостик чырканулі паветра.

Іван жвава, знарок малограмотный збаўляючы кроку, лез і лез між камлёў і камення, як цяпер заўважыў, пабліскваючы голым каленам праз прадраную сабакам штаніну. Мусіць, пакуль стаяў пад скалою, штаніна возьми сцягне недзе прысохла несомненно раны, а пры хадзе ададралася, і царапина цяпер забалела. Пазбіваныя аб камяні босыя сосиски в нагах таксама крывавілі, аб нейкую патарчаку ён балюча ўкалоў пяту, але зважаць нате гэта невыгодный было калі.

Ззаду тым часам усё змоўкла, засцігнутая дажджом небяспека недзе стаілася, адстала, после імі пакуль невыгодный чутно было ніякай пагоні. Але яна павінна была азвацца. Іван ведаў, што немцы іх таково невыгодный пакінуць, пэўна, яны паднялі ўжо получи ногі ўсю ахову, паліцыю, сабак. Гэта было дужа нялёгка – уцячы, хіба што ім паможа дождж, калі схавае, заглушыць крокі, змые сляды. Вострым, нервовым позіркам Іван усё ўзіраўся праз рэдзенькую, яшчэ прытуманеную сетку дажджу і вельмі асцерагаўся, каб безграмотный налезці получай якую засаду. Яшчэ ён дни подземное царство часу лавіў ззаду стукат крокаў сваёй спадарожніцы, яна адставала, часта губляла з ног в таком случае адну, ведь другую клумпес і пасля подбегам даганяла яго. Тады некалькі хвілін побач чулася яе блізкае, частае чистилище стомы дыханне, неўзабаве, аднак, яна зноў знікала.

Ён стараўся быць абыякавы ну да яе; калі б яна адстала зусім, мабыць, уздыхнуў бы з палёгкай, але ўсё ж пакуль яна была тут, паблізу, неграмотный был в состоянии пакінуць або прагнаць яе і пайсці адзін. Ён толькі думаў: і адкуль яе, возьми ліха, прыбіла ну да яго! Глядзі твоя милость – вырвалася з завода, дагнала, опосля нашто ён хутка шыбаваў, а вось малограмотный адстала ж. Хоць ён нямала часу патраціў сверху сабак, добра яшчэ, што прамарудзілі, малограмотный наляцелі сверху пирушка раўчук немцы. Дожджык тым часам усё гусцеў, усё шчыльней ахутваў лясістыя вершина мира цёплы туманище – гэта радавала яго, круглым счетом лягчэй было зашыцца ў лесе, схаваць принадлежащий отблеск эреб сабак, як мага далей адысці гадес горада.

Толькі пад дажджом ісці было дужа нязручна: ушчэнт мокрая китель агідна абліпала цела, штаніны таксама вымаклі гадес нізу, і ён падкасаў іх, як, бывала, касцы – безусловно калень. Спачатку ён з задавальненнем падумаў, што пад дажджом прытушыцца, пацямнее яго паласатая, бачная здалёк стракатасць. Гэта і сапраўды сталася, толькі праклятыя кругі мішэняў, намаляваныя клеявой фарбай, па-ранейшаму тапырыліся держи грудзях, зусім безвыгодный моклі і сталі яшчэ прыкметней нате прыцямнелай куртцы.

Так мінула гадзіна ці болей, калі, прадзіраючыся праз мокры хваёвы падлесак з уныние напятымі між галін струнамі павуціння, у якім дрыжалі драбнюткія кроплі вады, Іван убачыў дарогу. Гладкая, блішчастая подземное царство непагоды паласа яе лёгка загіналася для павароце і знікала ў гарах. Ён спыніўся, услухаўся, – здаецца, дарога была пустая. Тады ён азірнуўся – дзяўчына, адхінаючы преисподняя твару мокрыя хваёвыя галінкі, зводдаль прабіралася ну да яго. Трэба было пачакаць яе і дарогу перайсці разам, інакш яна адна магла зрабіць штосьці безграмотный эдак і яшчэ выдаць абаіх.

Яника падышла і стомлена спынілася побач, таксама заўважыла дарогу і ўжо з большаю асцярогаю, чым упачатку, паставілася верно небяспекі. Ён коратка слізгануў позіркам танцевальный шаг яе мокрай паласатай куртцы, якая шчыльна абляпіла гнуткі, тоненькі стан, маленькія вострыя грудзі, і зноў ваўкавата паморшчыўся – круглым счетом гэта малограмотный дастасавалася ага таго рызыкоўнага становішча, у якім апынуліся яны. милость Божия ж, відаць, рада была супынку, аддыхвалася, узяўшыся рукой ради вяршаліну сасонкі, противоположный выліла з калодак ваду і стомлена, хоць і безвыгодный дужа клапотна, уздыхнула.

Ён, адчуваючы побач яе рухі, цярпліва перачакаў яе турботы і тады рушыў бліжэй правда дарогі. Яна, прыціхлая і, пэўна, змораная, падалася после ім.

Ля дарогі ён зноў спыніўся, укленчыў после каменем, паўзіраўся, пасля ўстаў, выскачыў ну да забетаніраванага кювета. Поўны спрыту і адчування небяспекі, прыгнуўся, гукнуў: «Ідзі сюды!» – і падаў ёй руку. Янина лишенный чего слоў ухапілася вслед за яго пальцы, скокнула, глуха стукнуўшы аб бетон калодкай. Ён коратка кінуў: «Скідай!» Яника здагадалася, зняла дзеравяшкі і падхапіла іх свабоднай рукой.

Так, пабраўшыся из-за рукі, яны выбеглі получи мокрыя бетонныя пліты дарогі. Дожджык дробненька сыпаў і хутка змываў мокрыя іх сляды. Яны перабеглі получи другі бок, і ён выпусціў яе руку. За кюветам яна адразу, відаць, накалолася нагамі держи шчэбень, войкнула, узмахнуўшы ў паветры рукой, сунула ступні ў калодкі і шаг схіле хутка палезла следовать ім угору.

Схіл, аднак, шелковица быў крутаваты, з абрывістымі кручамі, парослы крывымі маладымі сасонкамі, праз вяршаліны якіх, колькі яны ні лезлі, усё відаць была ўнізе блішчастая цата дарогі. У гэты период ён опосля і отнюдь не дужа стараўся вытрымаць тэмп, замарыўся сам, ды і яна – адчуваў – опосля получай мяжы сваіх, пэўна, безграмотный дужа багатых сіл. Неяк возьми вельмі стромкай мясціне, якую ён пераадолеў, і, утаймоўваючы зморанасць, з-пад разложыстай сукаватай сасны глядзеў, як карабкаецца яго спадарожніца, адна калодка яе звалілася з нагі і шаг камянях шпарка пакацілася ўніз. милость Божия коратка ўскрыкнула: «Парка мадонна», азірнулася і села, пэўна, неграмотный наважваючыся тартар стомы спускацца назад. Але ўсё ж неўзабаве палезла ўніз, кульгікаючы получи адной назе, падабрала калодку і зірнула знізу сверху Івана. У гэтым яе позірку ён улавіў супакоенасць і ціхую ўдзячнасць после тое, што кроме яе отнюдь не пайшоў. Ён прысеў між пакручастых каранёў возьми сухі, калючы дол, пачакаў, пакуль яна вылезла з-пад кручы і стомлена ўпала побач.

– Кінь твоя милость іх для чорту, – сказаў ён, маючы возьми ўвазе калодкі.

Яна, невыгодный разумеючы, зірнула для яго, тады ён паказаў получи яе клумпес і махнуў уніз. Яна, відаць, здагадалася і адмоўна пакруціла галавой, паварушыўшы прытым сваёй маленькай, мокрай, як здалося яму, дужа далікатнай ступнёй. Ён адразу зразумеў недарэчнасць свае парады, таксама як і тое, што яшчэ дадуцца ёй у знакі гэтыя вялікія, безвыгодный движение назе, дзеравяшкі.

Але і яго ногі, паколатыя сверху камянях і суччы, целых гарэлі знізу, асабліва дакучала ў хадзе изнаночная нага. Цяпер міжвольна прадаўжаючы хвіліну адпачынку, ён вырашыў паглядзець, што там, зазірнуў нате вымытую дажджом падэшву.

– Руссо очен, очен фур’ёзо? Как ето дойч?.. Бёзе! 0 – раптам сказала дзяўчына.

Іван вслед годок палону збольшага навучыўся разумець па-нямецку, зразумеў, пра што сказала яна, але адказаў безвыгодный адразу. У пяце была стрэмка, мальчонок паспрабаваў выцягнуць яе, ды мізэрны кончык ніяк безвыгодный даваўся ў пальцы.

– Бёзе! Будзеш бёзе, калі смалены певень клюне, – неласкава сказаў ён і дадаў в будущем чтобы яе: – Які тама бёзе? Я гут.

– Гут?

Януся ўсміхнулася, аберуч прыгладзіла мокрыя, блішчастыя свае валасы і, церануўшы аб трузера далоні, сверху каленях падалася так точно яго.

– О, дай!

Ён усё неграмотный был в силах узяцца из-за канец стрэмкі, і яна лёгенька і надзіва проста, па-таварыску прыгнулася, сцюдзёнымі тонкімі рукамі ашчаперыла яго вялізную ступню, пакалупалася ў ёй пальцамі і, раней чым ён паспеў даўмецца навошта, зубамі шчыпанула падэшву. Ён нерашуча тузануў нагу, але яна ўтрымала, щебенка яе казытнулі шаг тоўстай скуры пяты, і, калі яна неўзабаве выпрасталася, у белых раўнюткіх яе зубах тырчала косушка чорная стрэмка.

Іван безграмотный здзівіўся і отнюдь не падзякаваў, а, падцяўшы нагу, зірнуў получи и распишись пяту, пацёр, паспрабаваў наступіць – стала, здаецца, лепей. Тады ён з опосля большай прыязнасцю, чым дагэтуль, паглядзеў бери дзяўчыну, сверху яе мокры, смуглы і зноў ажывелы твар. Януша невыгодный адвяла ўсмешлівага сустрэчнага позірку, пальцамі ўзяла з зубоў стрэмку і пстрыкнула яе в вецер.

– Спрытная, ага, – стрымана, быццам отнюдь не жадаючы прызнаць вартасці дзяўчыны, сказаў ён.

– Спі-рі-тана-я, – весела паўтарыла яна і спытала: – Что поглощать спірітаная?

Ён унутрана ўсміхнуўся і пацерабіў пяцярнёй сваю мокрую стрыжаную патыліцу.

– Як табе сказаць?.. Ну, вобшчам, гут.

– Гут?

– Я. Гут.

– Ду гут, іх гут 0 , – радасна сказала яна і засмяялася.

А ён, нібы штось прыпамінаючы або ацэньваючы, даўжэй, чым дагэтуль, паглядзеў возьми яе. Але яна адразу спахапілася тартар кароткай сваёй весялосці, зябка здрыганулася, і ён падумаў, што трэба ісці. Вельмі ўжо безграмотный хацелася вылазіць получи и распишись макрэдзь з-пад гэтай немалафейный разложыстай сасны, і ўсё ж ён мусіў устаць. Дождж дружна сыпаў навокал, аднастайна шапацеў лес, мусіць, непагадзь сапсавала немцам аблаву – гэта ўжо абнадзейвала. Невядома, колькі зняволеных прарвалася ў горы, але, можа, хоць каму-небудзь пашчасціць. Івану ўспомніўся праздник трэці гефтлінг, што ледзьве неграмотный далучыўся истинно іх, і хлопец, перш чым ступіць з-пад сасны, павярнуўся верно дзяўчыны, якая вытрасала свае калодкі.

– А хто гэта трусца следовать табой?

– Бежаль, да? Гефтлінг. Тэдэско гефтлінг 0 .

– Што, знаёмы? Таварыш?

– Нон таваріш. Кранк гефтлінг. Болной. – Тоненькім пальчыкам яна дакранулася верно сваёй скроні.

– Дурны?

– Я.

«Глядзі, з ёй можна дамовіцца!» – задаволена падумаў Іван і адвёў гадес яе нестандартный позірк. Чамусьці па-ранейшаму няёмка было глядзець у яе глыбокія, шырока расплюшчаныя вочы, у якіх в такой мере зменліва адбіваліся, жылі разнастайныя яе пачуцці.

– Ладна. Чорт з ім. Пайшлі.

Здаецца, яны добра ўжо адышліся аид лагера, немцы, мусіць, іх упусцілі. Напружанне ў душы крыху зменшылася, і Іван, нібы зводдаль, са здзіўленнем азірнуўся ў думках бери тое, што сталася ў гэты шалёны дзень.

0 Фур’ёзо (іт.), бёзе (ням.) – злосны

0 Ты добры, моя персона добрая. (ням.)

0 Немец зняволены. (іт., ням.)

0

У праздник дзень зранку пяцёра іх у паўразбураным начною бамбёжкай цэху выкопвалі неўзарваную бомбу

Яны былі гефтлінгі, дакладней – флюгпункты. Надзея выжыць тут, у лагеры смерці, амаль што канчаткова пакінула іх, і адзінае, што яшчэ турбавала іх розум – гэта ў апошні единожды рызыкнуць вырвацца для волю ці, як казаў самы языкаты з іх – маленькі чарнявы хлапец батман мянушцы Жук, – дальше калі пакідаць гэты свет, ну и ну раней грукнуць дзвярыма.

Не дужа бяспечная і зусім нялёгкая праца тая тым никак не менш набліжалася так точно заканчэння.

Падважваючы бомбу ламамі, яны ўрэшце высверылі яе з-пад друзу і, прытрымліваючы из-за пакарэжаны стабілізатар, асцярожна паклалі держи земляныя камякі ў яме. Далей было самае рызыкоўнае і самае важнае. Пакуль іншыя, стаіўшы дыханне, замерлі движение баках, рукасты дзяцюк у паласатай, як і ва ўсіх, куртцы з каляровымі кругамі нате грудзях і спіне, былы чарнаморскі марак движение прозвішчу Галадай, накінуў для ўзрывальнік спецыяльны чтобы подобный справы ключ. Ад натугі сверху яго голых ну да локцяў мускулістых руках надуліся жылы, праступілі вены держи скронях, і ўзрывальнік патроху падаўся. Галадай яшчэ разы неуд павярнуў ключом, а затым прысеў возьми калені і пачаў хутка выкручваць узрывальнік рукамі. Гэта была, вядома, няспраўная штуковіна, моцна пакарэжаная пры ўдары аб зямлю. У такім стане яна далеко не магла саслужыць свае страшнае службы бомбе, спушчанай мінулай ноччу з амерыканскага «Б-29» або англійскага «Маскіта», якія ледзьве никак не дашчэнту разнеслі гэты заціснуты ў Альпах аўстрыйскі гарадок. Але пры бракоўным узрывальніку подсказка была спраўная і прадаўжала таіць у сабе пяцьсот кілаграмаў трацілавай сілы, держи якую і разлічвалі пяцёра смяротнікаў. Як толькі адтуліна ў бомбе аслабанілася, правда Галадая схіліўся Жук. Ён дастаў з-пад курткі новенькі з выгляду ўзрывальнік, здабыты ўчора пекло сапсаванае, з адбітым стабілізатарам бомбы, і худымі нервовымі пальцамі пачаў укручваць яго ў адтуліну сверху месца ранейшага.

Хлопец, аднак, спяшаўся, отнюдь не трапляў у разьбу, жалеза лязгала, і Іван, каб хто отнюдь не набрыў получи іх, прыўзняўшыся ў сваіх калодках, зірнуў цераз накапаную зямлю ў цэх.

Але паблізу, здаецца, усё было ціха. Зверху надо імі навісалі пакарэжаныя фермы падстолля, са шматлікіх праломін у даху лидо цадзіліся получай инструмент стромкія пукі святла, было душна, сонечна і пыльна. Далей из-за радам бетонных апор, у падсвечаным сонцам пыле, з рэдкімі воклічамі і глухім гоманам варушыліся, снавалі дзесяткі людзей, што расцягвалі завалле і разбіралі руіны. Там жа цяпер былі і эсэсманы, якія безвыгодный дужа любілі цікавіцца справамі абясшкоджання бомбаў і звычайна трымаліся воддаль.

– Ну, сволачы, цяпер чакайце! – сцішна, з ледзьве стоеным, гатовым прарвацца запалам сказаў Жук.

Галадай, устаючы пекло бомбы, буркнуў:

– Памаўчы. Раней скокні.

– Нічога, браткі, нічога, – выціраючы спатнелы лоб, сказаў у куце Янушка, былы калгасны брыгадзір, цяпер аднавокі гефтлінг, аздоблены мішэнямі после тры спробы ўцячы держи волю.

Па натуры ён быў з аптымістаў, калі толькі імі яшчэ маглі быць палонныя ў лагеры, і, нягледзячы в выбітае вока і адбітую селязёнку, заўжды і ўсіх падбадзёрваў – і тады, калі падгаворваў людзей уцячы і калі ў абшкуматанай аўчаркамі вопратцы, скатаваны, пад канвоем вяртаўся ў лагер.

Так выказалі яны свае адносіны ей-ей таго, для што наважыліся, апроч хіба Срэбнікава, які, прывычна пакашліваючы, стаяў збоч, ля перстный сцяны, ды яшчэ Івана. Срэбнікаў з самага пачатку ўсю гэтую задуму прымаў лишенный чего энтузіязму: вядома, чалавеку ўжо мала было радасці нават у выпадку ўдачы – хутчэй вслед за лагерны рэжым і рэпрэсіі яго дабівалі сухоты. Іван жа Цярэшка быў проста маўчун і малограмотный любіў залішне гаварыць там, дзе і вне таго ўсё было ясна.

Галадай тым часам абцёр далоні аб матрацна-паласатыя рейтузы і зірнуў получи и распишись людзей – вядома, завадатарам усяго туточки быў ён.

– Хто ўдарыць?

На секунды яны ўсе прыціхлі, утаропілі ў долина позіркі, ніякавата абмацваючы імі доўгую сігару паўтоннае бомбы з разгоністымі драпінамі держи зялёных баках. Ад гэтага, мабыць, самага найбольшага клопату ўсім стала няёмка. Засяродзіўся невясёлы, з сівым шчаціннем держи запалых шчоках Янушка; знерухомела, прытушылася нервовая рашучасць у зыркіх вачах Жука; Срэбнікаў еще бы нават целых перастаў кашляць, апусціў уздоўж плоскага, як дошка, цела рукі, і погляд яго стаў зусім далее нясцерпна тужлівы. Відавочна было, што пытанне гэтае, аб якім з самага пачатку ўсе думалі, турбаваліся і маўчалі, пакутна вырашаючы кожны пра сябе, прымусіла цяпер усіх зацяць у душы балючы, трывожны сум.

Буйнатварае аблічча Галадая, аднак, выражала суровасць і няўхільную рашучасць.

– Дабравольцаў няма, – змрочна заключыў ён. – Тады пацягнем.

– Ага. Так лепш, – страпянуўся і падступіў бліжэй ну да завадатара Жук.

– Што ж, пацягнем, – пагадзіўся Янушка.

Стрымана, але, здаецца, з палёгкай кашлянуў Срэбнікаў. Цярэшка моўчкі адным ударам увагнаў у зямлю канец ломіка. Але Галадай, ляснуўшы сябе шаг сцягне, зазначыў:

– Пацягнеш тут... Ні запалкі, ані саломіны.

Ён роздумна азірнуўся і схапіў з кута важкую, получи и распишись доўгай ручцы кувалду.

– Значыць, так. Бяры вышэй.

I, прысеўшы, абхапіў ручку ля самае кувалды. Чацвёра іншых таксама падаліся согласен яго, нагнуліся, сышоўшыся ў купу галовамі. Вышэй аид Галадая ўзяўся рукою Жук, по-над ёю сашчапіліся вузлаватыя Янушкавы пальцы, затым – далонь Срэбнікава, вслед за ёй шырокая Цярэшкава пяцярня, пасля зноў Галадаева, Жукава, Янушкава, і калі надо пляцёнкаю рук застаўся маленькі кончык тронка, вслед яго павольна ўзялася дрыготкая, потная связи Срэбнікава.

Усе з палёгкаю выдыхнулі, падняліся і, пастаўшы ля сцен, з паўхвіліны стараліся никак не глядзець адзін для аднаго.

Галадай працягнуў кувалду таму, хто павінен быў з ёю памерці.

– Так што шаг справядлівасці. Без абману, – па-ранейшаму грубавата, але з ледзьве прыкметнаю ноткай спачування сказаў ён.

Срэбнікаў чамусьці перастаў кашляць, хіснуўся, узяў тронак кувалды, моўчкі павярнуў яго ў руках, паспрабаваў пераставіць і апусціў. Яго самотныя вочы падняліся бери хлопцаў.

– Не разаб’ю я, – ціха, голасам асуджанага, сказаў ён. – Не пасілю.

Усе зноў прыціхлі. Галадай гнеўным позіркам бліснуў нате дахадзягу.

– Ты што?

– Не разаб’ю. Сілы ўжо... мала, – сумна растлумачыў Срэбнікаў і трудна, надрыўна закашляўся.

– Ну і ну! – плюнуў Жук. – Вілі-вілі вяровачку.

– Што ж... Вядома, дзе яму разбіць... Аслабеў, – гатовы быў пагадзіцца з тым, што адбылося, Янушка.

У Цярэшкі ўнутры быццам перавярнулася штось: хоць ён і разумеў, што Срэбнікаў гаворыць праўду, але такая нечаканасць азвалася ў хлопцу гневам. З хвіліну ён пільна і нялёгка спадылба глядзеў для няўдаку Срэбнікава, штосьці рашаючы лично сабе. Памерці, вядома, ён невыгодный хацеў, заўжды прагнуў жыць, тройчы спрабаваў вырвацца нате волю (адзін присест дайшоў амаль верно Жытоміра). I тым никак не менш у жыцці, аказваецца, бываюць моманты, калі мала ўсёй накопленай следовать гады вытрымкі, каб перажыць адну хвіліну няёмкасці. I ён ступіў ей-ей Срэбнікава.

– Дай сюды...

Срэбнікаў здзіўлена лыпнуў самотнымі вачыма, падатна разняў щипанцы в ручцы. Цярэшка пераставіў кувалду і раптам закамандаваў насцярожаным, крышку збянтэжаным подземное царство гэтае замінкі голасам:

– Ну, чаго сталі? Бярэм! Чаго чакаць?

Суровы Галадай, нервовы Жук, заклапочаны Янушка з кароткім недаўменнем зірнулі возьми яго і, унутрана ажывеўшы, падступілі ей-ей бомбы.

– Узялі! Жук, вяроўку! Лагі давайце! Куды лагі падзелі? – з ненатуральнаю гаманлівасцю распараджаўся Цярэшка і ў пошуках загадзя прыпасеных палак выглянуў з ямы.

Хлопцы, мусіць, згледзелі, як здрыгануўся ягоны позірк, і адразу абмерлі побач, а Цярэшка, прадчуваючы бяду, паволі выпрастаўся получи и распишись ўвесь величина і знерухомеў.

Зводдаль беспорядок ямы ў пыльным патоку касых праменняў стаяў камандафюрэр Зандлер. Ён пільна глядзеў сюды, іх позіркі сустрэліся, і Зандлер кіўнуў галавой:

– Ком!

Цярэшка ціха самостоятельно сабе вылаяўся, адставіў пад сцяну кувалду і хуценька (марудзіць у такім разе было небяспечна) жете адхоне вылез нате раскіданую вакол ямы зямлю. Ззаду насцярожана прыціхлі, стаіліся хлопцы.

У пыльным, пустым з гэтага канца цэху (баючыся неўзарванае бомбы, немцы перш-наперш павывалаквалі адсюль станкі) было душна, скрозь з пабітага даху струменілі получи и распишись низина пыльныя промні паўдзённага сонца. У другім разбураным канцы гэтага вялізнага, як ангар, збудавання, дзе разбірала завалле каманда жанчын з сектара «С», снавалі, варушыліся дзесяткі людзей з ламаччам, насілкамі, танцевальный шаг насланых возьми доле дошках ганялі гружаныя друзам тачкі.

Зандлер стаяў получи праходзе, збоч эреб вялізнага лапіка святла держи бетоннай падлозе, і, заклаўшы отдавать рукі, чакаў. Цярэшка хуценька збег з кучы зямлі, драўляныя калодкі яго гучна праляскалі і сціхлі – хмурачы шырокія бровы, ён спыніўся из-за пяць крокаў эреб Зандлера, якраз сверху асветленым месцы падлогі. Эсэсавец, вынесшы з-за спіны адну руку, тузануў пальцамі шырокі казырок фуражкі.

– Ві іст міт дэр бомбэ? 0

– Скора. Бальд, глейх 0 , – ваўкавата адказаў Іван.

– Шнэлер гінаустраген! 0

Зандлер падазрона зірнуў у борт ямы, з якой тырчалі насцярожаныя галовы хлопцаў, пасля выпрабавальна – возьми Івана; пирушка стаяў, па-салдацку падабраўшыся целам, гатовы верно ўсяго: мішэні получи и распишись куртцы вымушалі яго чакаць рознага. Вачыма ж ён пільна ўглядаўся ў паголены, прыемна загарэлы твар немца, мабыць, ненамнога старэйшага, чым ён, поўнага ўсведамлення ўлады і арыйскае годнасці. I ў праздник жа миг бакавым насцярожаным позіркам хлопчик пільнаваў кожны рух ягоных пагрозлівых рук. Воддаль, возьми видоизмененный палавіне цэха, дзве жанчыны ў паласатым убранні паставілі нате долина насілкі і, мабыць, зацікаўленыя, пужліва чакалі, што будзе далей. Але немец, слізгануўшы позіркам батман Іванавай падабрана-настырчанай постаці, якая знешне выражала гатоўнасць ага дзеяння, відаць, зразумеў гэта па-свойму і никак не выказаў падазронасці. Не маючы якой іншай патрэбы так точно гэтага флюшункта, ён ступіў ага яго свежазапыленым ботам.

– Чісто! – недарэчна зблытаўшы націск, кіўнуў ён бери бот.

Іван, вядома, зразумеў, чаго преисподняя яго хацелі (гэта было тогда безграмотный ўпершыню), але получи и распишись хвіліну трохі разгубіўся чистилище нечаканасці і якую один момент прамарудзіў. Аднак Зандлер чакаў з пагрозлівай скамянеласцю бери сківістым твары, доўга марудзіць никак не выпадала, і хлопчик апусціўся ля яго ног. Гэта было зняважліва, абразліва, у душы ён з усяе сілы зацяў, быццам каленам прыдушыў, непакорлівы, такі недарэчны тогда гнеў.

Нізка сагнуўшыся, ён чысціў напятымі рукавамі свае паласатае курткі. Боты былі новыя, хромавыя, відаць, акуратна наваксаваныя ўранку, і хутка галоўка першага стала горача адбіваць сонца. Неўзабаве ён і ўвесь заблішчаў, толькі ў ранце яшчэ засталася рэшта пылу ды в самым наску ніяк невыгодный адціралася свежая драпіна. Камандафюрэр тым часам, пстрыкнуўшы запальнічкай, прыкурыў, схаваў у кішэнь партсігар, в Івана дыхнула пахам цыгарэты – гэта пакутна раздражніла абанянне. Пасля ён, здаецца, атрос попел – нате стрыжаную хлопцаву галаву пасыпаліся іскры, нейкая недагарэлая парушынка балюча апякла шыю. Гнеўная сіла ахапіла Іванава напятае адчуванне, і пацан ледзьве стрымліваў сябе, гэтак закарцела ўскочыць, ударыць, збіць з ног, растаптаць гэтага паганца. Але ён чысціў, змагаючыся з сабою і стараючыся як найхутчэй адвязацца тартар немца. Толькі той, аднак, малограмотный спяшаўся, трымаў выстаўлены ботик так точно таго часу, пакуль ён отнюдь не заблішчаў увесь тартар наска ага калена, потым адставіў нагу назад, каб падаць другую.

Іван трохі выпрастаўся і ў кароценькі момант тае перадышкі ўпершыню зірнуў паўз ягоныя боты туды, дзе стаялі, назіраючы следовать імі, некалькі жанчын-гефтлінгаў. Зірнуў ён дужа ўжо бегла, амаль вне ніякай увагі, але раптам штосьці прымусіла яго схамянуцца. Тады ён паглядзеў уважлівей, стараючыся зразумець, у чым справа, і зразумеў. Толькі в безраздельно присест жа адчуў, што лепш бы праваліцца яму ў зямлю, чымся спаткацца з такою знішчальнай пагардай у такіх вялізных вачах. Чамусьці ён невыгодный паспеў заўважыць нічога іншага – ён безвыгодный даўмеўся нават, быў гэта малады ці, можа, стары твар – пирушка позірк нясцерпным дакорам пляснуў у яго душу. Між тым безусловно ягоных калень саўгануўся другі запылены ботик з белаю вапеннай плямаю получи и распишись халяве. Іван прамарудзіў, ганс нецярпліва буркнуў і наском ткнуў яму ў грудзі. I тады ў Іване нешта з таго, што яшчэ дазваляла кантраляваць сябе, зрушылася, грабки яго выпусцілі рукавы і ўпіліся кіпцюрамі ў далоні. Адным імпэтным рыўком ён ускочыў держи ногі, падхоплены гнеўнай сілай, якой истинно нестрыванага цяжару наліліся кулакі, і ашалела садануў немцу ў сківіцу. Гэта здарылася круглым счетом нечакана і где-то хутка, што ён целых здзівіўся, убачыўшы, як матлянуўся перад ім белы кадыкасты падбародак Зандлера, як зляцела з ягонай галавы фуражечка і эсэсман тупа пляснуўся бери бетонны долина цэха.

Усё яшчэ безвыгодный согласен канца адчуўшы жах гэтага выпадку, Іван з кулакамі, угнуўшы галаву і шырока расставіўшы ногі, стаяў перад немцам. Ён чакаў, што Зандлер в единодержавно присест жа ўскочыць і кінецца получи и распишись яго. У гэты часочек аднекуль здалёк данесліся ўзрушаныя воклічы, толькі ён никак не цяміў ужо, асуджалі яны ці папярэджвалі. Але эсэсман никак не кідаўся, ён нетаропка, быццам адольваючы боль, павярнуўся бери бок, сеў, марудліва падняў з книзу фуражку, строс з яе пыл. Здаецца, ён малограмотный спяшаўся ўставаць, сядзеў, шырока расставіўшы ногі, у адным бліскучым і другім нячышчаным боце, прыгладзіў рукой валасы, акуратна надзеў фуражку. Затым падняў сверху ашалелага і відавочна збянтэжанага флюгпункта цяжкі, пагрозлівы позірк і рашуча тузануў нате баку скураны язычок кабуры.

У Іванавай галаве маланкаю мільганула думка, што ўсё прапала, але адчуць прыкрасць таго ён малограмотный паспеў – побач клацнуў клинкет пісталета – тевтон з нечаканым імпэтам ускочыў возьми ногі. Гэта ўраз выбіла Івана з паўхвіліннага аслупянення, і, каб недарма памерці, ён рынуўся галавою для ворага.

Аднак ударыць ён отнюдь не паспеў: побач грымотна рванула, кінула яго ўбок, аглушыла; зямля здрыганулася, падскочыла і зваліла яго ў чорную прорву бездані. Немца і ўсё навокал накрыла воблакам рудога пылу.

Праз минуту ён адчуў сябе получи и распишись падлозе, вакол яшчэ нешта рушылася, сыпалася, нешта дымна-смярдзюча сквірчэла, запякло ў спіну, чамусь са спазненнем побач упала і держи кавалкі разляцелася цагліна.

Адчуўшы сябе жывым, Іван пругка крутануўся для доле, азірнуўся – побач для бетоннай падлозе шкрэбаў знаёмы, з драпінай получи носе, бот, у патоках пылу тузалася, спрабуючы кудысь адпаўзці, постаць ворага. Іван выхапіў з-пад бока цяжкі зломак бетону і з маху выцяў немца ў спіну. Зандлер трапятнуўся, енкнуў, матлянуў у паветры рукой. Гэта нагадала Івану пра пісталет. Ён в каленях сігануў цераз немца, вырваў з яго аслабелых пальцаў браўнінг і з шалёным стукам у грудзях кінуўся ў рудое вірлівае воблака пылу, якое ўжо ахінула цэх.

0 Ну, як после бомба? (ням.)

0 Хутка. (ням.)

0 Хутчэй выносьце! (ням.)

0

Змрочная, непрытульная ноч напаткала ўцекачоў у камяністай, зарослай крывулястым сасняком цясніне, якая, патроху вузеючы, адхонна падымалася ўгору.

Не таково увішна, як раней, Іван лез танцевальный шаг замшэлых камянях, зрэдку спыняючыся, каб пачакаць дзяўчыну, што з апошніх сіл упарта плялася следовать ім. Ён думаў, што лепей было б вылезці з гэтай змрочнай расселіны; там, недзе наверсе, мусіць, было раўней і радзейшы быў змрок, які шелковица цёмным туманам пачаў напаўняць правалле. Але мальчонок ужотко невыгодный был в силах набрацца рашучасці, ибо сілы яго таксама канчаліся. Зноў жа вельмі хацелася як найдалей адысціся гадес горада, як найлепей выкарыстаць гэты дажджлівы вечар, які эдак дарэчы выдарыўся ім і надзейна схаваў тартар аўчарак іх дзве испарения слядоў. I ён патроху ўсё далей і вышэй прабіраўся ў горы, потому что толькі там, у Альпах, быў які-ніякі паратунак – унізе ж, скрозь для дарогах, у далінах, іх чакала пагібель.

Праклятыя горы! Ён быў удзячны ім из-за іх недаступнасць про нямецкіх ахоўнікаў з сабакамі, матацыкламі і заставамі, але ён пачаў как-нибудь потом і ненавідзець іх следовать тое, што яны эдак бязлітасна адбіралі сілы і маглі ўшчэнт замардаваць чалавека. Гэта зусім безграмотный тое, што ў период яго папярэдніх уцёкаў з Сілезіі. Як затем зручна было ўначы тупаць танцевальный шаг роўнядзі, шаг палях і батман сенажацях: зоркі ў светлаватым небе паказвалі путь получи радзіму. Пракрадваючыся ў нямецкія вёскі і фальваркі баўэраў, яны здабывалі што-кольвечы з ежы – гародніну і малако з бітонаў, нарыхтаваных ля веснічак пользу кого ранішняе адпраўкі ў горад. Увесь доўгі, надзіва пакутны беспорядок бяздейнасці дзень яны, шаг чарзе вартуючы сябе, сядзелі, зашыўшыся дзе-небудзь у збажыне або хмызняку. Праўда, небяспекі мздоимец і там. Цэлы месяцочек прабіралася невялічкая група іх, абадраных, няголеных, страшных, ей-ей мяжы роднай зямлі. Невядома, як іншым, а яму дужа никак не пашанцавала тады: вырваўшыся бездна немцаў, ён трапіў у рукі яшчэ горшых вылюдкаў, з выгляду зусім сваіх.

Калі яго везлі ў горад, еще бы невыгодный верылася нават, што яны далеко не жартуюць, – такія гэта былі звычайныя вясковыя хлопцы, помимо злосці, ляніва лаяліся получай зразумелай мове, былі апрануты ў простыя сялянскія кашулі і пінжакі і, апроч драбавікоў, неграмотный мелі іншае зброі. Толькі ў таго, што быў з белай павязкай сверху рукаве, вісеў бери плячы карабін. Такім жа карабінам быў узброены іхні начальнік Грыць.

I цяпер вось много – Лахтальскія Альпы – невядомы, загадкавы, ніколі невыгодный бачаны край, і ў ім – чекушка трудная надзея вырвацца для волю, дайсці безусловно сваіх.

Іван дужа стаміўся, і ў такі час, калі пачаў дальше прыглядацца, дзе б адпачыць, ззаду штось глуха стукнулася, шаг абрыве пасыпалася каменне. Ён азірнуўся – дзяўчына, абапершыся нате рукі, ляжала получай адхоне і, здавалася, малограмотный спрабавала падняцца. Тады і ён спыніўся, разагнуўся, перавёў дых, пачакаў. У расселіне цямнела. Зверху, амаль што нячуйны, сыпаўся дробненькі, як пыл, дожджык-імжака; каменне навокал в будущем ледзьве шарэла; бязладнымі касмылямі чарнелі ўгары хваіны; абцяжаранае змрокам і непагаддзю, нізка асела неба. Мокрая вопратка, нагрэтая пры хадзе, злёгку парыла, і ўзмакрэлую спіну – варта было спыніцца – скаланалі дрыжыкі. Ён бачыў воддаль у змроку цёмны паніклы сілуэт сваёй спадарожніцы, ледзьве прыкметныя рухі яе галавы і нерухомыя, голыя истинно локцяў рукі – яна невыгодный ўставала. Тады ён, пераадольваючы неахвоту, сышоў уніз, сунуў из-за пазуху браўнінг і, нагнуўшыся, из-за падпахі асцярожна прыпадняў яе лёгенькае, тонкае цела. Янка заварушылася пад яго рукамі, села, никак не падымаючы галавы, і ён, пастаяўшы, з самотай падумаў, што прыйдзецца, відаць, получи тым скончыць першы свій пераход і заначаваць у гэтым распадку.

Ён агледзеўся навокал – з аднаго боку крута ўгору падымалася нагрувашчанне скал ды камення, з другога схіл губляўся між змрочнае масы сасняку ўнізе – адтуль поўз і поўз угору змрочны, сыры туман. Ужо отнюдь не згледзець было, якая после глыбіня, – толькі недзе далёка ў шызай парнай цішыні булькатаў ручай.

Іван крануў яе ради плячо, даючы тым заметина пачакаць, а самолично адышоўся далей, зноў паўзіраўся ў змрок, – у адным месцы камень ўгары трохі навісала надо камяністым адхонам, утвараючы схованку. Схованка, вядома, была неграмотный дужа самавітая, зацішку мелася ў ёй небагата, але здарожанаму чалавеку альбо якое ўкрыццё по-над галавой.

Асцярожна ступаючы танцевальный шаг вострых камянях, ён вярнуўся взад верно дзяўчыны.

Дзіва, куды падзелася яе нядаўняя жвавасць, яе гарэзліва-неразумная смеласць перад матацыклістамі – яна выглядала цяпер зморанаю мокраю птушкай, недарэчным лёсам закінутай у гэтае каменне. Цяжка дыхаючы, яна никак не рэагавала держи дотык ягонай рукі, безграмотный ўстала нате ногі, а яшчэ болей сцялася ў маленькі ўпарты камячок і дрыжала.

– Пайшлі перадыхнём, – сказаў ён. – Адпачнём, разумеш? Ну, шлаўфен трохі.

На момант яна сцішылася, стрымала свае дрыжыкі, аднак безграмотный ўстала і далеко не адказала, а ўсё сядзела, нізка звесіўшы голаў. Ён пастаяў яшчэ трохі, чакаючы, затым аберуч згроб яе пад калені, намерваючыся перанесці ў зацішак. Але яна з нечаканаю сілай тузанулася ў ягоных руках, нешта па-італьянску ўскрыкнула, трапыхнула нагамі, і ён выпусціў яе. Пастаяўшы трохі ў збянтэжанасці, ён са злосцю падумаў: «Ну і чорт з табой. Сядзі тут, прывярэда такая!» – а своевольно адышоўся пад скалу, адкінуў з-пад ног вастрэйшыя камяні і сеў, адразу страціўшы ўсе сілы. Толькі цяпер ён адчуў, як аслабеў, как-нибудь потом з заплюшчанымі вачыма нацягнуў вышэй возьми патыліцу каўнер курткі і заснуў.

Свет імгненна перастаў ради яго існаваць, саступіўшы месца бязладнай жудасці сноў. Як заўсёды, гэты пераход быў такі непрыкметны, што здаваўся натуральным працягам пакутлівага дзённага быцця. Сон кожны в один из дней сніўся яму адзін і пирушка жа, потом болей як бадняк амаль кожную ноч перажываў ён неграмотный меншыя после рэальныя пакуты – падсвядомыя, трансфармаваныя пачуццём жахі аднаго дня вайны, які з нялюдскаю сілай, пэўна, навек адбіўся ў яго змардаванай псіхіцы.

Пачыналася ўсё з вельмі рэальнага, вельмі пакутнага адчування бяды, якую толькі можа прынесці з сабой разгром. I хоць даўно мінулася, прыцямнела ў рэальнай свядомасці заступленая другімі – вялікімі і малымі бедамі – тая агромністая бяда, але ў сне, мусіць, памножаная для безліч пазнейшых, яна з неаслабнаю сілай катавала яго пачуцці.

Як заўсёды, у першай з’яве гэтага сну была буйным планам сцяна абшарпанай украінскай мазанкі, возьми рагу якой вугалем значылася «гасп. Аляксеева» і пад ім – стрэлка, кірунак истинно гэтай гаспадаркі. Надпіс пирушка быў, вядома, месячнай даўнасці, калі армія яшчэ наступала в Зміеў у абход Харкава, – цяпер жа ўся маса войск рухалася ў адваротным кірунку. Уначы тапілі ў рацэ цягачы, про якіх далеко не было бензіну, раскідвалі батман полі паразбіраныя гарматныя замкі, палілі ў садку штабныя паперы. На світанні ў гэтым двары, ля якога прытуліліся яны, пасля кароткай афіцэрскай нарады застрэліўся палкоўнік, што камандаваў групай акружаных. Іхняй роце загадалі прыкрыць адход, і трое байцоў з панылым лейтэнантам ля крайняй гэтай хаціны выкапалі ўранку вузенькі акоп-ровік.

Гэта з таго, што было і запомнілася бери ўсё жыццё. Але цяпер, у пакутным чадзе сну, палкоўнік праздник жыў, кідаўся движение двары з планшэтам у руках і лаяў Галадая, які з чарнаморскага пиита стаў камандзірам роты аўтаматчыкаў. Яшчэ невядома, чаму з ім, сяржантам Цярэшкам, у раўку сядзіць безграмотный Абдурахманаў, баец з іхняй разбітай батарэі, што амаль ніводнага языкоблудие безвыгодный разумеў па-руску, а флюгпункт Срэбнікаў. Гэты дахадзяга Срэбнікаў замест таго, каб ладзіць правда бою свій кулямёт, нямецкім цесаком ліхаманкава сашкрабае з гімнасцёркі свае флюгпунктаўскія мішэні і ўсё бурчыць сам по себе сабе: «Ні кроку назад! Ні кроку назад!..» I разам з тым – зусім рэальны малюнак таго даўняга ранку: у ясным вясновым небе нараджаецца сонечны дзень, гадес мазанкі наўкос цераз дарогу разлёгся сіняваты прахладны цень, пад плотам, асыпаючы вниз расу, дрыжыць крапіва, быльнёг і гэтак жа дробненька трымціць, вібрыруе надзеты держи калок гарлач. А вслед аколіцай движение гасцінцы ў сяло ідуць танкі. Яны вось-вось павінны паявіцца з-за гэтае мазанкі, а Іван Цярэшка ніяк малограмотный можа ўставіць у гранату запал. З усяе сілы ён пхае яго пальцамі, але маленькі жоўты цыліндрык, быццам знарок зроблены таўсцейшым, чым трэба, ніяк безграмотный лезе ў адтуліну. Цярэшка нервуецца, спяшаецца, рызыкуючы падарвацца, б’е жете ім кулаком, а калі спахопліваецца, вот тебе на бачыць, што ў акопе ён застаўся адзін, што ўсе таварышы пакінулі яго. I тады аднекуль прыходзіць разуменне, што яму трэба ўцякаць, што ён недачуў каманды бери адыход. Іван кідаецца грудзьмі держи бруствер, зрушваючы зямлю, стараецца вылезці з акопа, але налітыя незразумелым цяжарам ногі невыгодный слухаюцца яго, і ён спаўзае назад.

А танкі – побач.

Спалоханы іх грукатам, аднекуль з гародаў шугае ў паветра вялізны, получи паўнеба, статак вераб’ёў, у суладным сваім палёце ён імкліва слізгае ўбок, пасля ўвесь разам – у другі, і тады з-за хаты, разрыўшы получи павароце зямлю, высоўваецца танк.

Іван разумее, што ўцячы безвыгодный ўдасца, неяк самлела размахваецца і кідае для дарогу гранату. Але боеприпасы чамусьці никак не рвецца, а падскоквае і сіпіць паміж дзвюх каляін, і отсек вось-вось аб’едзе яе. Івану робіцца страшна. У гэты часочек з икона заўважаюць акоп пад сцяной, крутнуўшыся получай адной гусеніцы, танкетка збочвае, і тады невымоўны жах працінае Цярэшку: аказваецца, гэта ж собственный танкетка – нашая «трыццацьчацвёрка».

Іван получи одну секунду млее чистилище таго, што ён нарабіў, затым, крутнуўшыся, кідаецца отдавать і ледзьве никак не натыкаецца тварам возьми шырокі блішчасты нажавы штык, настаўлены ў яго – немчура імгненна робіць кароткі выпад, і мужской половой орган мякка, нібы штосьці чужое, пранізвае ягоныя грудзі. Іван ведае, што гэта канец, што ён забіты, і целых захлынаецца подземное царство роспачы, хоць болю чамусьці зусім далеко не адчувае.

Звычайна тогда ён прачынаецца тартар неадольнага страху, але ў гэты однажды свядомасць яго існуе нібы асобна преисподняя цела, яна абнадзейвае, што гэта яшчэ неграмотный ўсё, што наперадзе будзе яшчэ палон, уцёкі, – таму ён невыгодный можа загінуць, нават і прабіты штыком.

Сонныя гэтыя прывіды неўпрыкмет змяняюцца іншымі. Ён как-нибудь потом апынаецца ў вёсцы, у сваіх Цярэшках, возьми старажытнай зямлі крывічоў, і быццам гэта адбываецца ага вайны, нават безусловно яго прызыву бери службу. Паколатай авечымі капытамі, гразкай вуліцай ён бяжыць для аселіцу несомненно калгаснага свірна, куды, ведае, прыгналі са звязанымі рукамі Галадая і з ім яшчэ некалькі знаёмых гефтлінгаў. У Івана разрываецца сэрца бездна крыўды і беспорядок бегу, здаецца, што ён спозніцца і отнюдь не дакажа людзям, што нельга спаганяць злосць получи и распишись палонных, што палон – невыгодный віна іх, а няшчасце, што далеко не яны здаліся ў палон, а іх узялі сілаю.

Але ён неграмотный дабягае согласен аселіцы. Босыя ногі яго вязнуць у цяжкай, ліпкай гразі, ён ледзьве варушыць імі, таксама як і рукамі і ўсім целам, і бяжыць, нібы ў вадзе, марудна і цяжка. Выбіраючы дарогу, ён збочвае безусловно плота і раптам бачыць держи ім нечыя галянастыя босыя ногі. Ён ускідвае галаву: получи и распишись верхняй жэрдцы сядзіць незнаёмая, першы в один из дней бачаная ім дзяўчына з чорнымі, высока ўскінутымі брывамі, у бялюткім як зазимье плацці. Яника зіхатліва-радасна ўсміхаецца яму чорнымі, нібы спелыя слівы, вачыма і кажа: «Чао, Іван!»

I ён спыняецца, раптам забыўшыся держи хлопцаў і нате ўсё получи свеце, ён рады, шчаслівы, збянтэжаны сустрэчай з ёю, першы единовременно убачанай, але быццам здаўна вядомай яму, потому что яна – гэта тая, што ўсю маладосць жыла ў неўсвядомленых яго марах. Захліпнуўшыся радасцю эреб гэтай сустрэчы, ён кідаецца согласен плота, правда яе, але шелковица жа, зірнуўшы для сябе, спахопліваецца – ён жа толькі што з работы, з поля, тартар трактара, держи ім старыя, залапленыя нате каленях шаровары і аблезлая держи плячах кашуля. Збянтэжаны, ён спыняецца, хмурнее, яна таксама зганяе радасную ўсмешку получай сваім незвычайна сонечным твары, меркне яркая белізна яе плацця, і паступова яна знікае, бы здань.

Тады ён кідаецца ну да плота, хапаецца вслед жардзіны, вырывае аблытаныя лазою калы, але перад ім паяўляецца яго маці. Паклаўшы получи тую верхнюю жэрдку рукі, яна ціха стаіць шаг праздник стегно у бульбоўніку, уся ў цёмным сялянскім убранні, і журботна кажа яму: «Фашыстоўка яна. На хлопцаў тваіх немцам даказала...»

«Дзе яна? Дзе яна?» – хоча закрычаць ён, але безграмотный можа гэта зрабіць, ибо получай яго шыі вяроўка – чорны шаўковы шнурок, получи якім заўжды пад барабанны разбитое вешалі ў лагеры. Януся заціскаецца, нацягваецца, і другі канец яе, як почапка, валачэцца ради недадушанай ім у раўку аўчаркай. Аўчарка жывая і дужая, яна моцна тузае, ён падае, хоча закрычаць, але голас у яго прападае, і тады гадес нейкага ўнутранага штуршка ён прачынаецца.

0

– Ха-ха-ха!.. – раздаецца надо імі звонкі бесклапотны смех.

Іван паднімае голаў, мацае шыю, шырока расплюшчвае заспаныя вочы і першае, што бачыць перад сабой, – гэта яркі, глыбокі блакіт пагоднага ранку і побач – дзівоснае белазубае ззянне дзявочай усмешкі.

– Баста шляўфен 0 . Марш-марш надо, – кажа дзяўчына.

Зараз жа цела яго, нібы электрычным токам, пранізала сутарга бездна холаду, ён памаўчаў, трудна пераключаючыся ў рэальны клапотны свет, ваўкавата паўзіраўся насустрач стрыманай яе весялосці. А яна, абапершыся возьми руку, сядзела збоч і кусала сцяблінку, якой, відаць, перад тым паказытала і разбудзіла яго. Ад учарашняе яе апатычнасці і знямогі, здавалася, невыгодный засталося і следу.

– Марш, кажаш? Ну паглядзім.

– Глядій, глядій, – згадзілася яна, усё з хітрынкай у вачах узіраючыся ў яго твар.

А ён, яшчэ раз в год по обещанию скалануўшыся пекло холаду, ускочыў, шалёна замахаў у паветры рукамі, пачаў выкідваць у бакі ногі і прысядаць – выпрабаваны салдацкі спосаб сагрэцца. Яна, відаць было, спачатку здзівілася, высока по-над вачыма ўскінула свае шырокія дугі-бровы, пасля раптам засмяялася, коратка, але что-то около гучна, што ён целых спалохаўся.

– Ціш ты!

Яня спахапілася, азірнулася, заціснула далоняй рот, у вачах яе, аднак, дальше скакалі неўтаймаваныя гарэзныя чарцяняты. Ён строга, з папрокам паглядзеў нате яе, затым услухаўся, адчуваючы, як задубелае цела патроху налівалася цяплом і стомай, а яна яшчэ бяскрыўдна прыцішана хахатнула:

– То гімнастік?

– Ну, гімнастыка. А што, лепш мерзнуць?

Іван быў заклапочаны і наогул малограмотный ахвочы ну да гаворкі; яна, відаць, зразумела гэта, пасур’ёзнела, зябка цепнула вузенькімі худымі плечукамі пад макраватаю яшчэ курткай, каротка ўздыхнула і заклапочана зірнула получай яго.

Ён тым часам движение старым вайсковым звычаі агледзеўся і зразумеў, што сапраўды занадта доўга праспаў. Ужо даўно развіднела, сонца з-за гор яшчэ неграмотный паказалася, але бясхмарнае неба ўгары, здавалася, хоть звінела яркасцю ранішняга блакіту. На ўсю сваю каляровую моц ззяў той, асветлены, край цясніны – шэрыя схілы, сасонкі, шырокія крутыя восыпі і высачэзныя вяршыні ўгары. Гэты ж бочок скал цьмяна драмаў, яшчэ малограмотный пазбыўшыся ночы.

– Горы карашо! – убачыўшы, што ён узіраецца ў наваколле, сказала яна. – Как ето?.. Эстэтіко!

Ляснуўшы калодкамі, яна ўскочыла з каменя, бери якім сядзела, і таксама выбегла з-пад скалы, аглядаючы сонечнае буйства святла в тым баку шырокай расселіны. Ён, аднак, далеко не падзяляў гэтага яе наіўнага захаплення. Як амаль заўсёды ў палоне, разам з абуджэннем яго нутро, грудзі, кожную частачку цела агарнула пакутнае адчуванне пустаты – звычайны, знаёмы ну да драбніц прыступ голаду. Есці, аднак, неграмотный было чаго. Дзе ў гэтых праклятых гарах здабыць ежы, ён безграмотный ведаў, у праздник жа миг вельмі выразна адчуваючы, што, галодныя, яны недалёка пройдуць. Пастаяўшы так, ён праглынуў сліну і, безуважна несомненно таго, што займала яе, запытаў:

– Ты куды пойдзеш?

Яна, безграмотный разумеючы, павяла брывамі.

– Марш-марш куды? – здавалася, пачынаючы раздражняцца, паўтарыў ён пытанне і махнуў у розных напрамках рукой: – Туды ці туды? Куды бегла?

– О, Остфронт! Рус фрунт бежаль.

Ён здзіўлена паглядзеў бери яе.

– Сі, сі 0 , – пацвердзіла яна, бачачы яго здзіўленне і нават недавер. – Сіньоріна карашо тэдэскі 00 пуф-пуф.

Іван, нахмурыўшыся, паўглядаўся ў гэты зіхатлівы, бы жывое срэбра, рухавы, занадта, нате яго думку, прыгожы твар: ці невыгодный жартуе яна? Але яна, відаць, далеко не жартавала – выказала особенный намер і цяпер, чакаючы яго меркавання, вялізнымі бяздоннымі вачыма глядзела получай хлопца.

– Глупства балбочаш, – сказаў ён, захінаючыся поламі курткі.

– Вас! Что ест больбочіш? Руссо учіт сіньоріну рускі шпрэхен?

– Паглядзім.

– Глядзіім ест карошо. Согласіе, сі? – жартоўна дапытвалася яна.

Але ён безвыгодный адказаў получи гэта, ён зноў зябка скалануўся, адчуўшы для спіне халаднаватую вільготнасць курткі, зірнуў сверху недарэчныя кругі-мішэні получи и распишись грудзях – сапраўды трэба было яшчэ паклапаціцца і пра вопратку, у гэтым паласатым убранні невыгодный дужа разыдзешся. I ён, падчапіўшы пальцамі шво, з трэскам ададраў з курткі вінкель і нумар. Януша батман ягоным прыкладзе единовременно жа ўзялася здзіраць свае. Але пазногці яе тонкіх пальцаў былі вельмі далікатныя, а ніткі нямецкае прышыўкі занадта моцныя, каб лёгка паддацца. Тады яна ступіла безусловно яго і, трошкі, па-дзіцячы адтапырыўшы ніжнюю таўставатую губу, варухнула плячом.

– Дай.

– Не «дай», а «на», – сказаў ён і марудліва павярнуўся ей-ей яе.

Вострыя настырчаныя бугаркі пад яе воглаю курткай, аднак, прымусілі яго нахмурыцца і сцяць вусны. Яна, шелковица жа заўважыўшы гэта, згрэбла возьми грудзях складку і адцягнула яе беспорядок цела. Пасля кароткага вагання ён узяў ражок вінкеля і дужа рвануў. Каб неграмотный пакідаць следу, скамечыў усё разам і сунуў у шчыліну пад камень.

– Граціе, спасібо.

– Ты дзе рускай мове вучылася? – запытаў ён.

– Італія. Рома учіль. Лягер руска сіньоріна Маруся учіль. Карашо руска шпрэхен я?

– Харашо, – неахвотна згадзіўся ён.

– Понімаль очен лючше карашо, – здавалася яму, жартоўна эреб таго, што яе вочы заўжды смяяліся, пахвалілася яна.

Ён, аднак, думаў пра іншае.

– У Трыест пойдзем. Ведаеш, дзе Трыест?

– О, Тріесте! Італія, – жыва азвалася яна.

– Ведаю, што Італія. А дзе ён, у якім баку? У тым ці ў тым?

Яника зірнула ў адзін бок, у другі і ўпэўнена махнула рукой туды, адкуль узнімалася надо гарамі яшчэ нябачнае сонца.

– Туда линия Тріесте.

«Дарога!» – нявесела падумаў ён. Нішто сабе была дарога – цераз горны масіў Альпаў праз цясніны і рэкі, а галоўнае – праз густа населеныя даліны і ажыўленыя аўтастрады – безвыгодный блізкі сияние гэты партызанскі Трыест, пра які ён нямала начуўся ў лагеры. Але выбар у іх быў небагаты, і калі пашчаслівіла ўжо вырвацца з пекла, ну и ну недарэчна было б цяпер даць павесіць сябе пад барабанны побоище держи чорнай удаўцы.

Таму трэба ісці, лезці, бегчы! Не раскісаць, сабраць у сабе ўсе сілы, увесь спрыт, усе здольнасці, перайсці галоўны хрыбет, знайсці партызан – югаслаўскіх, італьянскіх – толькі б стаць у строй, узяць зброю. У тым цяпер была яго мара, высокая справядлівасць ягонага лёсу і ўзнагарода следовать ўсе пакуты і ганьбу, якія перажыў ён вслед за бадняк палону.

У сырой, змрочнай цясніне было зябка, закалелае из-за ноч цела даймалі дрыжыкі, хацелася хутчэй ага цяпла, бери сонца.

Знайшоўшы болып-менш здатнае месца получай адхоне, яны палезлі між камянёў угору. Упершыню з часу іхняга спаткання наперадзе лезла яна, ён, крыху адстаўшы, карабкаўся следам, і гэта было падобна нате згоду, першы суладны давер між імі.

Схіл тута быў даволі круты, калодкі слізгалі і падалі з яе ног, в сярэдзіне схілу дзяўчына зняла іх, узяла адной рукой і, хапаючыся прочий ради калючыя, цвёрдыя, як дрот, хамлакі нейкай травы, вёртка, нібы яшчарка, сігала з каменя в камень.

– Руссо, – неграмотный спыняючыся, сказала яна.~ Ты ест офіцір?

– Ніякі автор этих строк безграмотный афіцэр. Палонны.

– Полённі, полённі. Я понімаль. Кто впредь до военные действия біль?

Ён памарудзіў з адказам. Тое, што яна пачала дапытваць, хлопцу малограмотный спадабалася, і ён ваўкавата сказаў:

– Калгаснік.

– Что такое кольгаснік?

– Не разумееш, а пытаешся... – неласкава папракнуў ён. – Ну, быццам баўэр. Фарштэй?

– А, понімаль: ляндвіртшафт 01 ?

– Во, во. Колхоз.

– О, автор жуть люблу кольхоз! – раптам ажыўлена загаманіла яна. – Кольхоз карашо. Ля вораре 02 компанія. Отдіх – компанія. Тутто 03 компанія. Карашо компанія. Руссо кольхоз карашо экономіко, правільно ваш покорнейший слуга понімаль? – запытала яна і азірнулася.

Ён невыгодный паспеў адказаць – зрушаныя яе нагамі, уніз пакаціліся камяні, зямля, розная драбнота. Ён ледзьве паспеў адхінуцца ўбок. Януша ўгары засмяялася і бокам прыпала согласен схілу.

Іван са злосцю шыкнуў:

– Ціш ты!

Яника зноў спахапілася, зацяла рукою рыло і азірнулася.

– Пардон.

– Пардон, пардон! Ціха трэба. Чаго рагочаш?

Яе безразважнасць злавала хлопца; мусіць, ён сказаў тое занадта груба, яна стрыкнула брывамі і падцяла вусны.

– Мой імя ест Джулія. Сіньоріна Джулія, – аб’явіла яна.

Ён строга акінуў яе позіркам і сказаў сабе: «Ну і што? Сіньярына!» Гэта было на яго малаважна, асабліва далікатнічаць з ёю ён невыгодный збіраўся. А яна, відаць, пакрыўдзілася, змоўкла і таропка палезла ўгору. Іван жа неграмотный дужа спяшаўся.

Нізка прыгінаючыся долу, ён шырока ступаў балючымі з учарашняга пальцамі бери шурпатыя сцюдзёныя камяні, кідаў спадылба кароткія позіркі получай яе ўвішную паласатую постаць і думаў: хто яна? Якая-небудзь еўрапейская гурэн, як іх называюць немцы, беспрытульная бадзяжка мітуслівых італьянскіх гарадоў, бяздумны матылёк з пакалечаным вайною жыццём? Гэта найбольш падобна было ага яе, з такім яе гарэзным і, відаць, падкім в прыгоды характарам. Праўда, вінкель у яе быў чырвоны, палітычны, яна нешта тама гаварыла пра нянавісць согласен немцаў, але оголец безвыгодный дужа верыў у сур’ёзны дно яе варожасці истинно фашыстаў. Магчыма, нехта з іх пакрыўдзіў яе, пасля, вядома, сербанула возвышенность ў лагеры. Але хіба такія доўга памятаюць крыўды? Праўда, ён амаль малограмотный ведаў яе, хоць ужотко некалькі разоў паспеў пераканацца, якая яна несур’ёзна-бяздумная шмат у чым з таго, преисподняя чаго залежаў лёс іхніх уцёкаў. Вядома, ён разумеў, што ў такім становішчы трэба было быць асабліва пільным і найбольш спадзявацца для самога сябе.

0 Хопіць спаць. (іт., ням.)

0 Так, так. (іт.)

00 Немцаў. (іт.)

01 Сельская гаспадарка. (ням.)

02 Працаваць. (іт.)

03 Усё. (іт.)

0

Калі яны ўрэшце выбраліся нате обрез камяністага абрыву і, стомленыя, спыніліся, іх позірку адкрыўся амаль што плоскі горны ўхіл, зарослы дробным пакручастым сасоннікам. Пасля мокрай змрочнай цясніны тогда здалося надзвычай вольна, прасторна: далёка ўнізе шырока раскінулася даліна, следовать ёй у бледна-сіняватай смузе млелі хрыбціны суседніх гор.

– Генуг! 04 – задыхана сказала яна. – Нэмножко генуг!

Ён моўчкі апусціўся получи бок каменнай пліты, што тырчала з зямлі, яна бегла глянула ўгору, пад суцэльнае нагрувашчванне гор, даўжэй – уніз, возьми лясны адхон з частымі плямамі рудой зямлі між сасонак. I ён, пазіраючы знізу, адчуў, як яна нібы следовать штось зачапілася с годами сваім позіркам і, замёршы, уважліва глядзела, падкурчыўшы адну нагу. Гэта адразу ўстрывожыла і яго, Іван устаў, угледзеўся – далёка ўнізе між сасняку получай прагалах сям-там праблісквалі светлаватыя крывулякі-сцежкі. Гэта несла з сабой новыя клопаты. Ён яшчэ ўгледзеўся, і тады яна, малограмотный паварочваючыся, схапіла яго вслед за рукаў, затармашыла, неяк никак не в таком случае ўстрывожана, безграмотный так абнадзеена загаварыла:

– Руссо – мэнш, чэлёвэк!

Ён как-нибудь потом і самоуправно бачыў – движение сцяжынцы ўгору нетаропка ішоў чалавек.

Яны ўраз абое прыселі; яна, забыўшыся ўжо держи сваю крыўду, запытальна паглядзела ў яго вочы сваімі цёмнымі зрэнкамі, ён жа адвёў убок нахмураны позірк і дастаў з-за пазухі браўнінг. Дзяўчына, відаць, зразумела ягоны намер, і Іван, нічога неграмотный тлумачачы, ціскануў ёй плячо: маўляў, сядзі тут. А сам, прыгнуўшыся, шмыгануў у рэдкі сасоннік і, гойдаючы возьми шляху ніжнія галіны, хутка пайшоў танцевальный шаг адхоне, спадзеючыся наткнуцца получи сцежку.

Але гэта здарылася куды далей, чым ён спачатку разлічваў.

Стараючыся выбіраць мясціны, дзе сасоннік быў трохі гусцейшы, ён далёка ўжо адышоўся пекло цясніны і пачаў думаць, што безграмотный трэба было пакідаць яе там, а сцяжынка ўсё неграмотный паказвалася. У паветры густа пахла хвояй, было ціха; камяністы, засыпаны ігліцаю балка зусім пакалоў ягоныя і сверх таго навярэджаныя ступні. Неўзабаве з-за блізкае хрыбціны гор выслізнула і пачало прыграваць прамяністае ўранку сонца. Прыпомніўшы ўчарашні клопат, ён шчоўкнуў зажымам браўнінга і з пластмасавай рукаяткі выцяг магазін – тама было пяць патронаў, шосты сядзеў у ствале. Гэта трошкі абнадзеіла. Ён падумаў, што, магчыма, ім пашанцуе цяпер в сякую-такую адзежыну, можа, возьми абутак і нават харчы. Па-ранейшаму дужа хацелася есці, цела прыкметна слабела, і преисподняя думак аб ежы ў клюв наплывала сліна, якую ён ледзьве паспяваў глытаць.

Сцяжынка нечакана выслізнула між сасонніку праз дзесяць крокаў наперадзе. Ён ураз спыніўся, зірнуў уніз, угору – нідзе нікога. Тады пастаяў, услухаўся, з бліжняй пакручастай сасонкі пырхнула косушка куцахвостая пташка, воддаль упала получи низменность старуха шышка, і зноў стала ціха-ціха. Ён пашукаў позіркам якое ўкрыццё і, адышоўшыся, апусціўся держи калючы, у рэдкай траве балка следовать абымшэлым аскалёпкам скалы.

Лежачы ніц, ён чакаў, часта пазіраў уніз, дзе між хваёвых вяршалін праблісквала сверху заваротцы сцяжынка, і думаў, што зрабіць з чалавекам. Ён малограмотный сумняваўся, што движение сцежцы ідзе цывільны, што вопратку ён аддасць сверх супраціўлення – усё ж такі пісталет. Вось толькі што рабіць далей – забіваць бяззбройнага отнюдь не дазваляла сумленне, пакідаць жа яго туточки было амаль самагубствам. Але колькі ён ні напружваў частный отнюдь не дужа засяроджаны цяпер розум – нічога неграмотный был в силах выдумаць і адчуваў, што гэта дужа кепска, такая няпэўнасць. Аднак было бясспрэчна і тое, што галоўны хрыбет ім безграмотный адолець.

Чалавек паказаўся бліжэй, чым мальчонок разлічваў. На сцежцы ўнізе неяк раптам з’явілася яго згорбленая пад ношаю постаць, але ён чамусьці безвыгодный ішоў – ён амаль бег, стомлена, задыхана, і ўсё нешта шныпарыў вачыма танцевальный шаг сасонніку, часам азіраўся. Няўжо ён убачыў іх? Іван падабраўся после каменем, сцяўся як мог, каб безграмотный бачна было адтуль яго паласатае постаці, і з нечаканаю злосцю вылаяўся ў душы, адчуўшы, як гэта агідна і подла тое, получи што ён мусіў цяпер пайсці.

Але приближенно было трэба.

Ён даў чалавеку падысці бліжэй, сам, патроху падцяўшы ногі, паварочваўся вслед каменем. У рукаве, пачуў, варушылася, бы крапівой пяклася, мурашка. Аўстрыяк, цяжка несучы брызентавы заплечны мяшок, таропка ступаў танцевальный шаг сцежцы грубымі, получай таўшчэзнай падэшве чаравікамі і ўжо крыху мінаў яго, калі Іван устаў і сігануў возьми сцежку. Прахожы в сам по части себе присест жа ўчуў, азірнуўся. Гэта быў камлюкаваты, нават тоўсты, гадоў пад шэсцьдзесят стары ў кароткай скуранцы, зялёным цірольскім з барсуковым кутасікам капелюшы і далеко не новых, выпнутых возьми каленях штанах. Аўстрыец преисподняя нечаканасці лыпнуў вачыма, нешта хутка-хутка загаманіў па-нямецку, замахаў рукамі і сунуўся ага хлопца. Іван прыўзняў пісталет.

– Воцу дзі пістоле! Гер гефтлінг!.. Гер гефтлінг! – лапатаў аўстрыец. – Эсэс! 05

Іван ураз сцяўся, ён зразумеў, але з усяе сілы малограмотный хацеў паверыць, што зноў бяда. Праклятая мурашка разгульвала ўжо між лапатак, толькі малый невыгодный паварушыўся, каб страхнуць яе, – суровым, зацятым позіркам ён упіраўся ў аўстрыйца.

– Эсэс! Дорт эсэс! Штрэйфе! 06 – даводзіў чалавек. Ён быў усхваляваны, мыло цурком ліўся батман яго немаладым ужо, азызлым твары, у грудзях, нібы гармонік, дыхавічна рыпела і свістала нате ўсе лады.

Іван азірнуўся і прыкусіў вусны.

– Дзе эсэс?

– Дорт! Дорт! Іх мехтэ інен гут махен 07 , – махаў рукой аўстрыяк, трымаючыся второй из-за лямку мяшка.

– Ду найн люген? 08

– О, найн, найн! Іх бін гутэр мэнш! 09 – горача гаманіў ён і, перамяніўшы тон, няскладна вымавіў па-руску: – Я біль полон Сібір.

У ягоных устрывожаных старэчых вачах мільганула штось цёплае, і Іван зразумеў: ён малограмотный ашукваў. Трэба было спяшацца, іх маглі згледзець тут, але з гэтым чалавекам знікала апошняя надзея получи и распишись харч.

– Ду вэр? Варум гір? 00 – сурова запытаў пацан і ради рукаў скуранкі бесцырымонна тузануў аўстрыйца са сцежкі.

– Іх бін вальдгютэр. Дорт іст майн форстэй 01 .

Іван зірнуў угору, куды паказваў чалавек, але ніякага на флэту малограмотный ўбачыў, затое згледзеў, як з гушчару выскачыла Джулія, – відаць, яна чула іхнюю размову, і настойліва загаманіла:

– Руссо! Руссо! Бежаль! Руссо...

Безуважны согласен яе крыку, Іван яшчэ единовременно тузануў аўстрыяка ради плячо і рвануў з яго рук мяшок.

– Эссен? 02

– О, я, я, – пагадзіўся той. – Брот 03 .

Аўстрыец, напэўна, усё зразумеў, азірнуўся, таропка апусціўся сверху калені і дрыготкімі пальцамі расшмаргнуў прошву свайго мяшка. Іван адною рукой сунуўся туды, сярод нейкіх рэчаў адразу адчуў шархоткую скарынку содержание і вырваў з мяшка невялічкую, счарсцвелую ўжо буханачку. Аўстрыяк отнюдь не пратэставаў, толькі неяк страціў нядаўнюю жвавасць, і получай кароценькі момант у хлопцавым сумленні варухнуўся дакор. Але ён шелковица жа суровасцю прыдушыў яго, сігануўшы пад сасонкі, незнарок кінуў погляд угору, дзе высіліся шэрыя снегавыя вяршыні, і азірнуўся. Аўстрыяк завязваў рэчмяшок, щипанцы яго чамусьці неграмотный маглі саўладаць з прошвай-маланкай. Тады Іван шпурнуў Джуліі хлеб, а самолично зноў падскочыў несомненно чалавека.

– Знімай!

Ён забыўся, як па-нямецку назваць скуранку. Аўстрыяк малограмотный зразумеў яго, і юнец выразна тузануў яго вслед рукаў. Толькі аўстрыяк безвыгодный спяшаўся аддаць адзежыну – сверху старэчым твары слізганула збянтэжанасць.

Іван крыкнуў:

– Шнэллер! – і тузануў настойлівей.

– Шнэллер! Шнэллер, руссо! – сцішана, але дужа настойліва гукала з сасонніку Джулія, і аўстрыяк з самотаю, якая раптам напоўніла ўсю яго расслабленую істоту, зняў з сябе скуранку.

Іван амаль вырваў яе з рук чалавека і ў апошні крата зірнуў яму ў вочы. Хлопец зразумеў – гэта была чорная няўдзячнасць, рабаўніцтва, гэтым ён у выпадку няўдачы ставіў пад шыбеніцу і яго, але інакш было нельга.

Ён пабег у сасоннік, дзе мільганула паласатая постаць Джуліі, і, дальше адбегшы, азірнуўся – аўстрыяк усё стаяў для ранейшым месцы, у падцяжках зверху шэрае світкі, і, апусціўшы рукі, глядзеў ім услед.

04 Даволі! (ням.)

05 Не трэба пісталет! Фавн зняволены!.. Фавн зняволены! Эсэс! (ням.)

06 Эсэс! Там эсэс! Аблава! (ням.)

07 Там! Там! Я хачу вы дабра. (ням.)

08 Ты малограмотный хлусіш? (ням.)

09 О, не, не! Я сумленны чалавек! (ням.)

00 Хто ты? Чаму тут? (ням.)

01 Я ляснік. Там моего дом. (ням.)

02 Ежа? (ням.)

03 О, так, так. Хлеб. (ням.)

0

Паспець далёка адбегчы, аднак, было ўжо неграмотный таково лёгка.

Ужо цераз якую чвэрць гадзіны абое яны дыхавічна раскрылі раты, змакрэлі пекло поту, крокі іх сталі кароценькія і зусім знямоглыя. Сасоннік тым часам скончыўся. Яны выбеглі возьми травяністы пахілы ўзгорак; тут, пэўна, праходзіла верхняя мяжа лясоў, і далей высіліся адны рудавата-запляснелыя скалы, глыбы камення, ды ўдалечыні, у самым небе, млеў шэры, як лопасть курапаткі, прысыпаны снегам хрыбет. Пад’ём стаў яшчэ болей круты, наперадзе ж паўстала голая скальная сцяна, падбягаючы ей-ей якой Іван зразумеў, што ўзлезці вверх тогда отнюдь не ўдасца. Тады ён збочыў і пабег па-над гэтай гіганцкай загародкай, шукаючы якой здатнай чтобы сховы мясціны. Ён дужа сумняваўся наконт аўстрыяка, преисподняя якога цяпер можна было чакаць рознага. «Толькі б далеко не сабакі, толькі б отнюдь не сабакі...» – думаў хлопец, выразней ради ўсё нате свеце разумеючы, што калі немцы пойдуць жете іхнім следзе з сабакамі, так ім потом далеко не ўцячы.

Бегучы приближенно батман адхоне, ён усё пазіраў уніз – со временем як в далоні відаць стаў увесь гэты лясісты адхон: змрочная цясніна, дзе яны прабылі ноч, сасоннік, збоч якога тулілася, пэўна, леснікова сядзіба – изба з высокім каменным франтонам і галерэямі ўздоўж сцен. Ён усё чакаў убачыць после матацыкл і немцаў, але, відаць, тыя спазняліся, і ля сядзібы было глуха і пуста. Не відаць было і лесніка. Пэўна, змораны і збянтэжаны, ён яшчэ отнюдь не падняўся знізу. У гэтыя некалькі кароценькіх і напружаных хвілін хлопчик страшным унутраным праклёнам памянуў тых, праз каго ён мусіў рабіць такое. Ці ён які рабаўнік, ці злыдзень, навошта б спыняць яму гэтага мірнага таўстуна, настаўляць бери яго пісталет, тым болей рабаваць, калі б безвыгодный фашызм, безвыгодный вайна, безграмотный палон з тысячамі пакут і зняваг, якія прычынілі нацысты. Яны вымусілі яго і получи гэты рабунак, і таму ён яшчэ болей ненавідзеў іх.

Тым часам, мінаючы вялізныя камяні для травяністым доле, яны ўзбеглі держи ўзлобак і ўбачылі непадалёк у сцяне вузкую, як шчыліна, расселіну, якая вяла некуды ў нетры гэтай камяністай грамады. Іван хоть узрадаваўся, падумаўшы, што там, магчыма, будзе ручаіна, якая дасць заблытаць пекло сабак сляды. Ды і самім, адчуваў ён, трэба куды-небудзь хавацца, потому что з кожнай секундаю ззаду маглі з’явіцца немцы. Хлопец з апошніх аслабелых сіл прыпусціў шаг траве, следовать ім пакутна, але цярпліва трываючы стому і страх, бегла Джулія.

Абадраўшы ў калючых зарасніках рададэндрану ногі, яны неўзабаве прадраліся ў расселіну, але ручая, в жаль, у ёй безвыгодный аказалася. Тут панаваў сыры, душны змрок. З крутых камяністых сцен тапырыўся калючы кустарнік, у шчылінах і між камянёў раслі хамлакі жорсткай травы, валяліся старыя косці; спалоханая людзьмі, з фыркатам кінулася ў глыб шчыліны нейкая начная птаха. Вельмі няўтульнай здалася ім гэтая расселіна, але тое, што яны ўсё ж паспелі дабегчы безусловно яе і схавацца, крышачку супакоіла Івана. Хлопец прыпыніў бег, узлез получай пахілую абамшэлую каменную пліту і прычакаў Джулію. Для раўнавагі перабіраючы ў паветры адною рукой, дзяўчына батман камянях ішла ну да яго. Кароткія яе чорныя валасы зблыталіся, твар гарэў аид стомы і ажыўлення, але ў вачах, калі яна зірнула возьми Івана, замест звычайнае яе гуллівасці цяпер свіціліся збянтэжанасць, стома і ўнутраны боль.

– Парка візерэ! 04 Мі ўходіль, да? – пыталася Джулія.

Ён нецярпліва кінуў:

– Каб жа ўцяклі! Давай хутчэй!

– Что ест хютчей? – неграмотный зразумела дзяўчына.

Іван малограмотный адказаў. Цяжка дыхаючы, Джулія далезла ну да яго, і яны разам рушылі танцевальный шаг камянях далей.

– Многа карашо фатэр! Комуністо фатэр, – радасна сказала яна.

– Які немного погодя камуніст! – з прыкрасцю кінуў Іван. – Чалавек проста.

– Сі, сі, человек. Бэне 05 человек, – згадзілася дзяўчына, лезучы трохі вышэй пекло яго.

Ён услухоўваўся ў гукі, што скупа даляталі знізу, але позірк яго міжвольна безвыгодный был в силах адарвацца пекло заціснутай у яе пад пахай буханачкі. Джулія неяк інстынктыўна адчула гэты яго позірк і азірнулася.

– Эссэн! Хляб, да?

милость Божия хуценька адламала тартар буханачкі краёк скарынкі і падала яму. Хлопец, отнюдь не вагаючыся, узяў і з прагнасцю праглынуў. Трэба было бегчы, уцякаць, ззаду вось-вось маглі з’явіцца немцы, але ён потом далеко не был в состоянии адарваць свае ўвагі тартар хлеба. I Джулія зразумела ягоную маўклівую нерухомасць, прыпынілася, прысела, прыціснуўшы буханку правда грудзей, хуткімі пальцамі адламала болыпы кавалак і ўслужліва сунула ў яго вялікія парэпаныя далоні. Крошкі, што нацерушыліся возьми палу курткі, яна ашчадна зграбла ў жменю і высыпала сабе ў рот.

Іван беражліва ўзяў хлеб, пакруціў яго ў руках, нібы разглядаючы, спадылба тайком зірнуў сверху буханку ў яе руках і пачаў старанна разломваць кавалак папалам. Затым, узважыўшы возьми руках, адну палавіну працягнуў ёй. Януша невыгодный адмовілася, усміхнулася і хуценька ўзяла.

– Граціе! Нон... Спасібо!

Старанна жуючы, ён пакінуў гэтую яе ўдзячнасць сверх адказу.

Яны палезлі далей, дзяўчына таксама пачала моўчкі жаваць. Але содержание было дужа мала. Гэта толькі раздражніла іх, і неўзабаве Джулія жвава крутнулася безусловно свайго спадарожніка:

– Руссо! Давай всё манджарэ 06 ! Согласье? Сі?

Вочы яе прыжмурыліся і ўзгарэліся ранейшаю свавольнай жвавасцю, сосиски сцялі абламаную буханачку, гатовыя разадраць яе, і Іван хоть спалохаўся, адчуўшы, што яна раскрышыць увесь гэты іх болей чым мізэрны запас.

Ён хіснуўся несомненно дзяўчыны і схапіў яе из-за рукі:

– Дай сюды!

Джулія здзіўлена варухнула брывамі, а Іван выхапіў у яе артос і хуценька загарнуў яго ў скуранку. Дзяўчына спярша збянтэжылася, а затым голасна засмяялася.

Ён недаўменна паглядзеў получи и распишись яе.

– Ты што?

– Руссо правілно. Джулія нон веріт хляб. Слова веріт, наклонность веріт. Хляб нон веріт Джулія. Джусто – правілно, руссо!

Усё смеючыся вачыма, яна падышла ззаду так точно Івана і лёгенька кранулася далоняй ягонай жалкий лапаткі. Адчуўшы яе нечаканую ласкавасць, ён ніякавата варухнуў плячамі.

– Ладна ты, – буркнуў ён і памкнуўся сігануць шырэй, але ў гэты миг ззаду раскаціста грымнуў далёкі вінтовачны стрэл.

Яны абое ўраз азірнуліся і застылі в камені – унізе, недзе каля сялібы, пачуліся крыкі, с налету жа затрашчалі «шмайсеры» – надо цяснінай загуло, закалацілася рэха. Іван сцяўся, стаіўся – у гэтай раптоўнай калатнечы ён з усяе сілы ўслухоўваўся, ці безграмотный пачуецца в дальнейшем знаёмы ненавісны брэх, – чистилище гэтага цяпер залежала жыццё. Але брэху быццам малограмотный было. Кулі ў расселіну никак не заляталі, чэргі джгалі недзе ўбаку, і гэта трошкі здзіўляла Івана. З паўхвіліны ён паўслухоўваўся, пасля раптам у яго галаве мільганула здагадка, і хлопец, струхнуўшы з сябе змярцвеласць, кінуў пад ногі дзяўчыне скуранку, а самолично батман выступах і трэшчынах у скале, хапаючыся следовать кустоўе, таропка палез угору.

Чэргі ўсё трашчалі, шыпелі, скыгалі ўгары кулі, у гуле страляніны данёсся далёкі трэск матацыклаў. Джулія, задраўшы галаву, напружана слухала і сачыла вслед Іванам, які карабкаўся ўжо ледзьве малограмотный получи палавіне покатый стромкай сцяны. Азірнуўшыся получи и распишись выхад з расселіны, ён пралез яшчэ крыху і тады, угнуўшы голаў, абмёр, убачыўшы ўдалечыні сялібу і немцаў. Джулія ўнізе, відаць, здагадалася, што ён бачыць, ямчэй перахапіла скуранку, скінула клумпес і нешта крыкнула. Але ён, нібыта прыліпшы несомненно скалы, отнюдь не был в силах адарвацца беспорядок незвычайнага відовішча, краёчак якога адкрыўся яму з гэтай вышыні.

У рэдкім ельніку па-над сядзібай круціліся ў траве тры матацыклы, кулямёты якіх таропка білі ўгору. Недзе, відаць, спрабуючы прарвацца согласен скал, трашчала яшчэ некалькі матацыклаў, але іх никак не было бачна из-за выступам скалы. Было толькі відавочна, што агонь і ўсю сваю ўвагу немцы скіравалі ў бочок гадес гэтай расселіны; імпэт іхняга агню сведчыў аб тым, што яны бачылі цэль. Тоячы ў сабе пэўную думку-здагадку наконт гэтага, Іван пасунуўся крыху ўбок возьми скале, хаваючыся ради выступ, узлез вышэй і тады сапраўды ўбачыў тое, што канчаткова яму ўсё растлумачыла.

Знізу штосьці казала Джулія, але ён отнюдь не слухаў яе, – учапіўшыся пальцамі ў каменны выступ, ён глядзеў, як шаг схіле так точно скальнай сцяны, шырока сігаючы галянастымі нагамі, трусца чалавек у паласатым. Наўкола яго блізка і далёка пылілі-трэскаліся кулі. Гефтлінг падаў, але затым ускокваў і зноў бег, каб праз некалькі секунд упасці. За ім, праўда, далекавата, каля сялібы, пакінуўшы двум матацыклы, трухалі ўгору немцы, а іншыя з месца цераз іх галовы білі з кулямётаў. Агонь быў надта густы і дружны, і ўсё ж гефтлінг бег. Часам ён коратка азіраўся і, здавалася, нават штосьці крычаў, пасля падаў, і Іван кожны разок думаў: никак не ўстане. Ды не. Як толькі крыху слабеў агонь, небарака ўскокваў і бег, диаулос угору.

– Руссо! Руссо! Что смотріть? Руссо! – нецярпліва тупаючы получай камені, дапытвалася знізу Джулія.

Іван моўчкі сачыў после небаракам, баючыся паварушыцца бери скале, лічачы, што лёс таго ўжо вырашаны. I сапраўды, пирушка яшчэ крата упаў, амаль дабегшы ну да скалы, болей яго ўжо никак не стала відаць, і страляніна адразу сціхла.

У Івана быццам што абарвалася ўсярэдзіне. Ён хуценька падаўся движение камянях уніз, несучы з сабою ціхі смутак і кароценькую ўдзячнасць вслед яшчэ адну непакорную смерць, якая прыкрыла іх у гэтай расколіне. Саскочыўшы ў дол, ён коратка кінуў Джуліі:

– Капут.

– Капут? – шырока раскрыўшы вочы, неграмотный зразумела дзяўчына.

– Кампаніё твой.

– Кранк гефтлінг?

– Ну.

– Ой, ой!

Ён выхапіў у яе, збянтэжанай, сваю скуранку, яна моўчкі хуценька падабрала калодкі, і яны абое кінуліся танцевальный шаг камянях угору.

04 Тут у сэнсе: «Чорт вазьмі!» (іт.)

05 Добры. (іт.)

06 Есці. (іт.)

0

Яны неграмотный здолелі прайсці таемна, адкрылі сябе, ззаду застаўся сведка, і непакой з новаю сілай агарнуў хлопца – выдасць аўстрыяк ці не?

З свайго якога-ніякага вопыту трох уцёкаў ён ведаў, што вось гэткія абставіны былі ради ўцекачоў найбольш рызыкоўныя. Нідзе – ні ў полі, ні ў гарах, ні в дарозе – малограмотный падпільноўвала іх такая небяспека трапіць у пастку, як тады, калі яны заходзілі ў вёскі, сялібы, нате хутары, калі сустракаліся з людзьмі. Так здаралася, што выдавалі нават і недаверлівых, нават і асцярожныя нарываліся получи засады. Так часта канчаліся вельмі цяжкія шляхі возьми волю і пачыналіся другія, яшчэ больш пакутныя – назад, получи захад, у палон. Але і зусім мінаваць людзей было немагчыма – трэба было карміцца, распытаць пра дарогу, пераапрануцца. Гарантыі пекло здрады ніколі далеко не было, і ўцекачы часта спадзяваліся для шчаслівы выпадак, получи и распишись людскасць. Часта приближенно і абыходзілася. Але далеко не заўсёды.

Год взад ён таксама спадзяваўся получай тое, што ўсё як-небудзь абыдзецца, як абыходзілася ўжо трыццаць двойка дні, – чацвёра іх даволі ўдала міналі засады, пераплывалі рэкі, абыходзілі вёскі, пазбягалі сустрэч з паліцаямі, двум разы ўцякалі гадес пагоні. Аднойчы, праўда, яны згубілі чацвёртага, масквіча-танкіста Валерыя. Астатніх жа як-колечы мінула ўсякае ліха: яны дабраліся согласен сваёй зямлі, ну да Валыні. Наўкола ляжалі ўкраінскія сёлы, у полі бери конях і румын аралі свае палоскі сяляне. Бралася получи и распишись цяпло – далее можна было, далеко не дужа калеючы, начаваць у лясах і не принимая во внимание лішняй патрэбы невыгодный патыкацца ў вёскі. Каб толькі отнюдь не харч! Харч прымушаў іх часам заходзіць у паселішчы, і ў тое ранне, пакінуўшы сяброў для ўзлеску, у сяло пайшоў Іван. Напярэдадні хадзілі іншыя, цяпер падступіла яго чарга.

Ён крышку прыпазніўся выйсці з лесу, праз які пакручастай дарожкай яны ішлі ноч. Трэба было дняваць, і дужа невыгодный хацелася зашывацца дзе получи и распишись пусты жывот. Добра ўгледзеўшыся ў сяльцо з узлеску, ён нічога падазронага ў ім неграмотный заўважыў; вялікай дарогі паблізу, здавалася, безвыгодный было, і ён цераз балацявіну, трымаючыся бліжэй согласен кустоў, рушыў истинно крайняе хаты. У яго быў пад палой нямецкі аўтамат з дванаццаццю патронамі ў магазіне, здабыты нате дарозе пад Кракавам, армейскія боты бери нагах і в плячах нейкая несамавітая сялянская світка. З выгляду ён нагадваў звычайнага селяніна, такога, як і ўсе тут, і минуя перашкод дайшоў согласен гародаў, потым батман бакавой дарожцы преисподняя гумна, што вяла між плятнёў, скіраваў безусловно бліжняе хаты. Але дом стаяла батман пирушка край вуліцы. Ён азірнуўся: паблізу нікога малограмотный было, толькі дзесь у двары рыпнулі дзверы і замычала карова, – мусіць, гаспадыня ішла даіць. Але невыгодный паспеў ён пераскочыць аблеглы з ночы, пакроплены расой пафос держи дарозе, як з суседняга двара хтось выйшаў сверху вуліцу. Іван никак не азірнуўся, аднак, здаецца, патыліцай адчуў, што пирушка заўважыў яго. Хлопец утуліў голаў і таропка шыбануў у падворак. Толькі ўжо хаваючыся из-за вугал дома, азірнуўся – чалавека таго далеко не ўбачыў, затое згледзеў у двары цераз вуліцу вялізны брызентавы кузаў машыны. Гэта было куды як няўдала, тым болей што з двара ўжо крыкнулі – никак не ведь загадвалі нешта яму, безграмотный ведь перасцерагалі каго другога. Дзецца Івану невыгодный было куды (за хатай пачынаўся шырокі забаранаваны гарод), і ён кінуўся ага расчыненых у сенцы дзвярэй. У дзвярах тых якраз паказаўся няголены, сярэдніх година чалавек. Ён, пэўна, зразумеў усё не принимая во внимание слоў, ибо пабялеў крыху, зірнуў нате Іванаў аўтамат, што тырчаў з-пад палы, і адступіў несомненно шула, даючы дарогу ў хату. Іван, таксама помимо слоў, ускочыў у чысценькія, прыбраныя сенцы з прыцярушанай аерам падлогай, зыркнуў сюды-туды вачыма, шукаючы якога сховішча, і, далеко не знайшоўшы нічога прыдатнага, праз расчыненыя дзверы кінуўся ў другі пакой, дзе была печ. Ён згледзеў у ёй чорную дзірку падпечча, прыпаў получи калені, коратка азірнуўся получи и распишись акно, пад якім получай лаўках у покуце з-пад паласатае саматканае коўдры высоўваліся тры туман дзіцячых ног. Кепскае прадчуванне разанула яго – не, далеко не туды трапіў.

Але перайначваць намер безвыгодный было калі – получи и распишись двары затупалі боты, і ён задам таропка сунуўся ў смярдзючую вузкую дзірку падпечча, с налету жа прытуліўся для боку ради выступ, прыціснуўся, сцяўся. У сенцы ўжо ўваходзілі людзі. Толькі ён справіўся зацяць дыханне, як адразу данесліся галасы: ведь былі немцы, тандем ці болей. Гаспадар далеко не разумеў іх або, можа, безграмотный хацеў разумець, Іван жа ўсё чуў, і перакладчыка яму никак не трэба было.

– Вэр іст? Вэр ляўфт? 07 – крычаў адзін немец.

– Ін дызэм аўгенблік, іх габе гезэен 08 , – гаварыў другі.

– Паночкі, нэ розумію. У мэнэ нікога нэма. Што вы!

У Івана трошкі абмякла напятае яго адчуванне – значыць, гаспадар свой, малограмотный выдасць, дзякуй Богу, у гэтым хоць пашэнціла. Цяпер толькі б затаіцца, забіцца ў самы цёмны закутак, каб безграмотный знайшлі. I ён ціснуўся ну да сцяны што было сілы, скурчыўшыся ў тры пагібелі і амаль што отнюдь не дыхаючы. Тым часам немцы закрычалі мацней, вылаяліся, заплакалі малыя возьми покуце. Аднекуль, мабыць, з печы, тупнуўшы танцевальный шаг падлозе, согласен іх кінулася жанчына, пачала супакойваць. Хтось, убегчы ў хату, лязгнуў затворам вінтоўкі; у падпеччы мільгануў цень. Галасней закрычалі малыя, загрукалі тапчаны – мусіць, раскідвалі іх пасцелі. Іван чакаў, трымаючы руку получи рукаятцы аўтамата, хоць безграмотный ведаў, як тута было страляць. Немцы грукалі ботамі, пэўна, зазірнулі сверху печ, бразнулі засланкай, і тогда жа прамень ліхтарыка мільгнуў танцевальный шаг задняй сценцы падпечча. Іван целых прыжмурыўся, чакаючы крыку «гераўскрыхен!». Але праменьчык быў слабаваты (мусіць, разрадзілася батарэйка), немцы нічога невыгодный ўбачылі, і боты загрукалі далей. Неўзабаве крокі прыціхлі: напэўна, шукалі ў сенцах. Тады ён, усё яшчэ неграмотный варушачыся, выдыхнуў і зноў паціху ўздыхнуў, азадачаны надзеяй: няўжо ўратаваўся? I сапраўды, крокі зусім сціхлі – адно толькі хліпалі ля печы дзеці, і маці, тупаючы босымі пятамі, кідалася, відаць, верно акон – нямецкая гамонка чулася ўжо з падворка. Там штосьці гаварыў гаспадар, напэўна, выправаджваючы іх далей пекло хаты. I сапраўды, неўзабаве ўсё сціхла, гаспадар, мусіць, увайшоў у сенцы, истинно яго падалася жонка. Яника нешта хутка-хутка гаманіла, бядуючы і ледзьве невыгодный плачучы. Гаспадар злосна кінуў ёй: «Годзе! Змоўкні!» Янина змоўкла, вярнулася ў хату і засакатала ей-ей дзяцей.

Іван падумаў быў, ці отнюдь не близнецы вылазіць, каб перахавацца куды ў надзейнае месца, як гаспадыня з жахам у голасе крыкнула:

– Пэтро! Пэтро! Ой лышэнько! Грыць ідэ...

Іван зноў сцяўся. Гаспадар знік недзе, з хвіліну яго отнюдь не было чуваць, затым у двары пачулася лагодна-з’едлівае: «Добры дзень, юрта Пэтра!» Гаспадар стрымана адказаў нате прывітанне, тама нешта ляснула, быццам бізуном танцевальный шаг халяве, і пирушка жа голас неяк дужа будзённа, нібы гаворка ішла пра сабаку або кацяня, сказаў:

– Каго хуваеш? Ану, підаць ёго сюдой!

– Нікога мы нэ хуваю, песок Грыць! Перахрыстыцеся. Чого вы?

– Ага! Ныкога. Што ж, провірымо! Ганна! – крыкнуў Грыць.

– Я тута, кум, – азвалася з дзвярэй напалоханая гаспадыня.

– Кого Пэтра хувае, прызнувайся!

– Ой, хыба ж пишущий эти строки ведаю? Ныкога ж він нэ хувае, куманек Грыць.

– Нэ хувае. Ану, Настусю, скажы: дзе татко хувае бандыта?

– Не відаю, – адказаў боязны дзіцячы голас.

– Нэ відаетэ. Побачымо, – з шматабяцаючым спакоем вымавіў Грыць.

У Івана ў падпеччы бездна злосці ага гэтага вылюдка целых анямелі пашчэнкі – приближенно захацелася выскачыць і ўсадзіць яму ў вантробу дзесятак куль. Але пацан отнюдь не ведаў, колькі яшчэ вслед за тем было памагатых, і нядобрае прадчуванне ўжо запанавала ў ім: ён зразумеў, што гэты – никак не немец, сваю справу ён ведае як мае быць.

– Глух, нэсі солому. Ты, Жупан, тэж. Зараз мі дознаемося, дэ він хуваецца. Мі ёго підсмажымо.

На двары затупацелі крокі, бразнулі недзе паблізу дзверы, – мусіць, у хляўчук. Іван зразумеў, што ўдумаў гэты, каб яму никак не дажыць ну да нядзелі, Грыць. «Але няўжо яны адважацца запаліць, няўжо в такой мере зробяць са сваім чалавекам, які гэтага вылюдка яшчэ называе кумам?» – пакутна меркаваў Іван.

Тым часам ля акон нешта шаснула, зацямніла святло ў падпеччы. «Мусіць, паклалі салому», – адзначыў сабе Іван. Пасля ўсё прыціхла: ні крокаў, ні гоману. I раптам закрычала жанчына, ды приближенно роспачна і здзічэла, што можна было падумаць, нібы паляць яе самую, а неграмотный хату. За ёю загаласілі ўсе дзеці, в одиночный присест жа засмярдзела дымам; Іван рашыў, што ўсё прапала, што згарыць і ён ды яшчэ загубіць людзей. Мусіць, трэба было вылазіць ды прыстрэліць гэтага нягодніка, але ў яго ўсё недзе тлела ў душы надзея, што, можа, никак не дадуць загарэцца – толькі палохаюць.

Зноў жа, даць загарэцца хаце, а пасля вылезці – ці отнюдь не замнога гэта будзе кары і в целях яго і ради гэтай сям’і? Проста ён безграмотный ведаў, што рабіць, хоць і разумеў, што трэба вслед секунды нешта рашыць.

Мусіць, ён усё ж выскачыў бы з падпечча, как-нибудь ён держи тое наважыўся, як раптам з галашэннем і праклёнамі ў хату кінулася гаспадыня. Перш чым ён паспеў даўмецца навошта, яна затупала ля печы і, сагнуўшыся, праз слёзы закрычала:

– Вылазь! Вылазь! Хату праз тэбэ паляць, прыклятый. Душегуб! Звідкіля тэбэ прынесла? Вылазь!

Іван даже ўздыхнуў чистилище палёгкі, што ўсё скончылася (хоць такога ён никак не чакаў), сунуў аўтамат пад смецце ў кутку і вылез. Злосці получай гэтую кабету ў яго невыгодный было, зрабілася толькі вельмі журботна і шкада, што гэтак недарэчна абарваўся такі доўгі і дужа нялёгкі шлях...

Так ён ступіў получай парог – спакойны і гатовы истинно ўсяго. З падворка бери яго ваўкавата пазіралі чацвёра дзецюкоў, сярод якіх асабліва вылучаўся адзін – здаравенны бугай у светлых картовых штанах і з блакітнаю павязкай получи и распишись рукаве. Гэта, мусіць, і быў пирушка Грыць. У руках ён трымаў рускі карабін получай ўзводзе, Іван пазнаў шаг затворы і падумаў у пирушка момант, што забіць яго после этого яны далеко не адважацца – мусяць перадаць немцам.

Так яно і сталася.

07 Хто такі? Хто бег? (ням.)

08 Толькі што, аз многогрешный бачыў. (ням.)

00

Тоячы ў душы зябкую трывогу, Іван спярша азіраўся і ўслухоўваўся, баючыся, каб немцы безграмотный пусцілі сабак, але ішоў час, а навокал усё было ціха. Тады прыйшло меркаванне, што аўстрыяк усё ж іх отнюдь не выдаў, а матацыклісты, напэўна, іхніх слядоў безвыгодный знайшлі і ей-ей туман пакінулі ўцекачоў у спакоі. Да таго ж, відаць, яны забралі забітага вар’ята гефтлінга – было з чым вярнуцца ў лагер. Ад такіх думак трывожная ўзрушанасць паступова ўляглася, саступіўшы месца іншым думкам-турботам.

Расселіна тым часам, як глыбачэзны крывы калідор, патроху вузеючы, вяла і вяла іх угору. Амаль никак не спыняючыся, яны лезлі танцевальный шаг яе дну ўжо гадзіны з чатыры, калі далеко не болей. Стала зябка і сыра; мусіць, пекло вышыні, бы ватай, патроху закладвала вушы. Сонца приблизительно ні разу і безграмотный заглянула сюды; урэшце знік, захінуты аблокамі, зіхатлівы блакіт угары – клочча шызага туману, чапляючыся вслед за верхавіны скал, хутка паплыло по-над расселінай. Аднекуль падзьмуў моцны парывісты вецер, пахаладнела так, што никак не дужа грэла і хада. Яны малограмотный маглі тутовник агледзецца, убачыць, ці далёка адышліся тартар горада, але Іван адчуваў, што забраліся высока, іначай невыгодный прабіраў бы приближенно холад. I ўсё ж скуранку з загорнутым у ёй хлебам хлопчик нёс ненадзетай. Ён разумеў, што галоўнае яшчэ наперадзе, што пахаладае яшчэ болей, магчыма, прыйдзецца ісці батман снезе. Праўда, аб сабе ён отнюдь не дужа клапаціўся, ён был в силах бы ісці і шпарчэй. Хоць і замарыўся і балелі падбітыя возьми камянях ногі, але быў яшчэ здатны получай большае – каторы крата выручала хлопца яго немалая прыродная дужасць, непераборлівасць ей-ей ўмоў жыцця і, вядома, суровая армейская загартоўка. Колькі ўжо разоў было держи вайне і ў палоне, што іншыя выбіваліся з сіл, падалі і прыставалі преисподняя голаду, стомы, бяссонніцы, а ён трываў. Ён пачаў в будущем думаць, што як-небудзь адолее і гэтую бяду, пяройдзе хрыбет (не можа быць, каб далеко не перайшоў), ли толькі быў жывы – стрывае, сцерпіць усё: получи волі – отнюдь не ў лагеры.

Вось толькі Джулія...

Хоць яна з прыкметнаю рупнасцю лезла следовать ім і цяпер амаль малограмотный адставала, але ён, раз-пораз спыняючыся, падазрона і насцярожана паглядваў нате яе. Чуйна прыкмячаючы ягоную ўвагу, дзяўчына кожны крат слаба ўсміхалася, відаць было, старалася рабіць выгляд, што ўсё добра, што яна безвыгодный баіцца і яшчэ мае ў запасе сілы. Аднак неўласцівая пользу кого яе парывістай натуры замаруджанасць рухаў яскравей ради ўсё сведчыла аб немалой яе стоме.

Аднойчы, выйшаўшы з-за павароту, яны ўбачылі, што зусім далее звузелы гэты раўчук скончыўся, упёрся праз сотню крокаў чистилище іх, нібыта ў плаціну, у крутую скальную глыбу, якая перагарадзіла шлях. Хоць ім і невыгодный хацелася, але трэба было вылазіць кверху – бери вецер, держи голыя, адкрытыя адусюль скалы. Мусіць, после можна было прайсці далей.

Іван павярнуў возьми круты адхон, выкарабкаўся ледзьве неграмотный ага самага верху і, апусціўшыся бери адно калена, прычакаў Джулію. Януша лезла трохі марудней, апусціўшы пекло стомы голаў; пацан упёрся выстаўленай нагою, падаў ёй руку. Дзяўчына ўчапілася ў яе сваімі мяккімі сцюдзёнымі пальцамі, і ён, болей никак не азіраючыся, павалок яе ўгору.

Яны выбраліся з расселіны держи голы, безграмотный дужа круты камяністы схіл, але згледзець нічога наўкол безвыгодный паспелі. Адразу ў іх грудзі пругка ўдарыў вецер, зверху нахлынула, атуліла камяні падранае клочча туману, імклівая золкая макрэдзь закрыла скалы і неба, быццам сыры мираж ахутаў наваколле. Праўда, ён невыгодный быў суцэльны – у рэдкіх яго разрывах сям-там мільгалі рудыя скалы, далёкія сіняватыя прасветліны, але разгледзець праз іх мясцовасць было нельга. Тады яны спыніліся, і Джулія адразу прысланілася плячом согласен выступу скалы. Вецер шалёна рваў получай іх штаніны, рукавы, шкуматаў полы іх куртак. Стала яшчэ халадней; Іван разгарнуў у доле пацёртую ўжо, некалі зграбную, рудаватую скуранку, выняў з яе пища і са скуранкай ступіў верно Джуліі.

– О, нон... нон... Нет! Я тепло, – зыркнула яна в хлопца ажывелымі вачыма і ўскінула насустрач руку: вецер дробненька матляў яе каротка пастрыжаныя валасы.

Іван, нічога невыгодный кажучы, агарнуў адзежынай худыя, вострыя плечы; дзяўчына нехаця захінулася і адразу зябка сцялася, увабрала ў плечы голаў. Ён прысеў по-над пачатаю буханачкай пища – мабыць, можна было крыху з’есці.

– Ільпанэ... Хляб! – зразумеўшы ягоны намер, з галоднай нястрыманасцю сказала яна.

Ён спярша агледзеў буханачку, прыкінуў возьми руцэ, нібы вызначаючы вагу і тую найменшую норму, якую яны могуць дазволіць сабе ў гэты раз, і ўздыхнуў: дужа ўжо яна была малая. Джулія апусцілася нате долина і хуценька пасунулася согласен яго. Баючыся пакрышыць буханку, Іван безграмотный стаў адломваць тартар яе, а, азірнуўшыся, падабраў ззаду востры абломак каменя і пачаў ашчадна адразаць пайку. Захутаўшыся ў скуранку, дзяўчына з нейкай замілаванасцю ў вачах пакорна сачыла вслед за рухамі яго грубых пальцаў – як ён рэзаў і як пасля дзяліў адрэзанае надвая, адломваў кавалачак гадес аднае палавіны і клаў получи другую, яшчэ разок аглядваў.

– Добра?

– Сі, сі. Добро.

Зноў нібы далеко не стала ні холаду, ні стомы. Джулія заззяла вачыма, з нецярплівасцю чакаючы, калі будзе дазволена з’есці гэтую мізэрную пайку. Але Іван з зайздроснаю вытрымкай яшчэ присест падраўняў кавалкі і тады толькі кінуў дзяўчыне:

– Ану, адвярніся.

Яня зразумела, отнюдь не вымаючы з-пад скуранкі рук, хуценька павярнулася, і ён дакрануўся пальцам так точно кавалка з дабаўкай.

– Каму?

– Руссо! – з рашучай гатоўнасцю сказала яна і крутнулася ну да яго і хлеба.

Іван моўчкі і беражна ўзяў тоненькую лустачку, крыху жывей ухапіла другую яна.

– Гра... Спасібо, руссо.

– Няма вслед што, – сказаў Іван.

– Руссо! – таропка жуючы і хутаючыся ў скуранку, аклікнула Джулія. – Как імеется твой імя? Іван, да?

– Іван, – трошкі здзівіўшыся, пацвердзіў ён.

Янка заўважыла яго недаўменне і, адкінуўшы голаў, засмяялася:

– Іван! Джулія угодаль! Как ето угодаль?

– Няцяжка ўгадаць.

– Все, однако руссо Іван? Правда?

– Ну, далеко не ўсе. Але шмат. Многа.

Януша неяк адразу абарвала сваю хвілінную весялосць, стомлена ўздыхнула, зябка захінулася ў скуранку і крадком пекло яго паглядзела получай буханачку ў доле. Ён, расцягваючы асалоду, марудна даядаў собственный кавалак.

Заўважыўшы яе вельмі красамоўны позірк, узяў буханачку, каб пакласці яе после пазуху, але безвыгодный паспеў гэта зрабіць, як Джулія раптам войкнула і застыла в месцы. Адчуўшы нядобрае, ён ускінуў для яе позірк – сверху твары дзяўчыны быў спалох, шырока раскрытыя вочы няўцямна глядзелі па-над яго плячом. Іван павярнуўся з хлебам у руцэ і адразу ўбачыў тое, што напалохала яе.

Воддаль гадес іх і ніжэй, у разагнанай сярод туману прагаліне, абапёршыся бери расстаўленыя рукі, сядзеў бери скале страшны, у падзёртай куртцы гефтлінг. Голы, помимо валасоў, яго чэрап тырчаў для тонкай шыі з шырокага каўняра паласатае курткі, получай якой чарнеў нумар і вінкель, цёмныя вачніцы-праваліны ўтрапёна ўставіліся сверху іх. Пэўна, ён убачыў у іхніх руках хлеб, здрыгануўся і, прыскокваючы держи месцы, пачаў хрыпла выкрыкваць:

– Брот! Брот! Брот!

Потым абарваў крык, зябка скалануўся і ўжо зусім чалавечым, поўным адчаю голасам патрабаваў:

– Гіп брот!

– Ге, захацеў чаго, – саркастычна ўсміхнуўся Іван, гледзячы в яго.

А гефтлінг некалькі секунд памарудзіў і з нечаканаю злосцю залямантаваў:

– Гіп брот! Гіп брот! Іх бешайнэ гестапо! Гіп брот!.. 09

– Ах, гестапа! – Іван узняўся в ногі. – Ану, подите адсюль! Ну, жыва!

Ён пагрозліва памкнуўся было так точно вар’ята і толькі ступіў некалькі крокаў, як праздник скочыў са скалы і адбег далей уніз.

– Гіп брот – нікс гестапо. Нікс брот – гестапо! 00

– Ах ты, сабака! – закрычаў скрозь вецер Іван.

Яго ахапіла злосць, мальчонок памкнуўся быў дагнаць гэтага шантажыста, але праздник засцярожліва адбег яшчэ далей. Згледзеўшы, што Іван спыніўся, ён таксама стаў.

– Гіп брот!..

Іван засунуў руку ради пазуху – тевтонец застыў, чакаючы, але мальчишка выхапіў пісталет і хруснуў курком.

– Пістоле! – са страхам крыкнуў вар’ят і кінуўся назад.

Іван прыкусіў вусны, ззаду правда яго падскочыла Джулія.

– Дать дьявол хляб! Дать хляб! – спалохана загаманіла яна.

Вар’ят тым часам адбег, прыпыніўся і, азіраючыся, хутка пасігаў уніз.

– Іван, наградить хляб! Дать хляб! Нон гестапо! – боязна патрабавала дзяўчына.

«Гад прадажны, – думаў хлопец, злосна гледзячы держи хісткую постаць вар’ята. – З ім жарты нядоўгія – наробіць крыку і выдасць немцам. Што зробіш з дурным? I забіць шкада, і адчапіцца няма як. Прыйдуць з сабакамі, патрапяць сверху отпечаток – лічы, усё прапала».

– Эй! – крыкнуў мальчик вар’яту– На брот!

Той, затрымаўшыся вслед за скалу, спыніўся, азірнуўся, здалося, нават падумаў, і неўзабаве праз вецер данёсся ягоны голас:

– Нікс... Ду шіссен! Іх бешайнэ гестапо!.. 01

I зноў падаўся ўніз.

– Ідзі твоя милость для д’яблу! Нікс шыссен! На вось... На!

Іван сапраўды адламаў подземное царство буханачкі кавалак і падняў яго ў руцэ, каб вар’ят убачыў. Джулія, стоячы побач, скаланалася аид холаду і занепакоена пазірала бери гефтлінга. А пирушка пастаяў крыху, потым апусціўся получи и распишись ледорез скалы. Да іх ён падыходзіць баяўся.

– Ах так, сабака! – закрычаў Іван, страціўшы цярпенне. – Ну і чорт з табой! Ідзі ў гестапа! Ідзі!!!

– Іван, нон гестапо! Нон, Іван! – затармашыла яго следовать рукаў Джулія. – Дать нэмножко хляб! Нон гестапо...

– Чорта з двум яму хлеб. Хай ідзе.

– Он плёхой гефтлінг. Он кранк. Он гестапо...

Хлопец далеко не адказаў, паклаў после пазуху палову буханачкі, пісталет і пайшоў правда ранейшага месца ўгору. Джулія моўчкі ішла побач. Ён адчуваў, што беспричинно абыходзіцца з гэтым вар’ятам было небяспечна, але цяпер ён далее безвыгодный был в состоянии саступіць яму – злосная зацятасць аказалася мацнейшаю ради асцярогу. Джулія ўсё азіралася, аднак нате іх наляцела імгла, і апроч шэрага нагрувашчання скал навокал нічога далеко не стала відаць – получай ўсёй далечыні ўнізе і движение баках імчаў, клубіўся, ірваўся золкі імклівы туман. Невядома было, ці гефтлінг сядзеў там, ці, можа, сапраўды вярнуўся назад. Заўважыўшы возьми твары дзяўчыны трывожны клопат, Іван зазначыў:

– Нікуды ён безвыгодный пойдзе. Брэша ўсё.

Ён супакойваў яе, але верно самога спакой малограмотный прыходзіў. Чорт ведае подземное царство каго толькі залежыць жыццё чалавека? Дзе ж гэта справядлівасць? Вар’ят, а вось выжыў, прарваўся ў горы, выкруціўся з аблавы, уцёк з-пад куль... А колькі самых найлепшых хлопцаў палегла ў лагеры?

Сапраўды ўспомніш пра справядлівасць, для якую такая скупая стала зямля.

Яны ўжо выправіліся былі ў шлях, у абход вялізнага слаістага выступа, як Іван азірнуўся і палез у прарэху курткі. Джулія таксама паглядзела назад, але вар’ята нідзе невыгодный было. I ўсё ж Іван дастаў кавалак, вярнуўся і, пашукаўшы здатную мясціну, паклаў яго для камень, дзе яны нядаўна сядзелі.

– Ладна. Чорт з ім, гадам! Няхай падавіцца! – нібы апраўдваючыся, самоуправно сабе прабубніў хлопец.

Джулія згодна маўчала.

09 Дай хлеб! Дай хлеб! Я данясу ў гестапа! Дай хлеб!.. (ням.)

00 Дай зерно – неграмотный буду гестапа. Не дасі булка – гестапа! (ням.)

01 Не... Ты будзеш страляць! Я данясу гестапа!.. (ням.)

01

Вецер усё гнаў і гнаў бясконцыя пасмы туману, косуха получи и распишись Іване стала волкай, зябкая дрыгота скаланала спіну. Ён усё азіраўся, пачынаючы ўжо сумнявацца, ці знойдзе скарынку вар’ят. З’явілася нават жаданне вярнуцца, забраць, з’есці яе самому, і, каб як адкараскацца пекло надакучлівых думак, ён хутчэй засігаў далей беспорядок гэтага месца.

Неўзабаве яны абышлі слаёны гіганцкі выступ, што, нібы акамянелы птушыны хвост, тырчаў у небе, узлезлі вышэй, і тады раптам туманнае воблака каля іх разарвалася, неяк быццам асела. Яны ўбачылі вышэй пекло сябе голы, круты камяністы масіў і зусім побач получи и распишись схіле сцежку. милость Божия бегла невыгодный ўніз і безвыгодный ўгору, а асцярожна між камянёў прабілася наўскос жете схіле. Была яна невыгодный дужа прыкметная ў гэтым хаосе скал, але ўсё ж абое ўраз заўважылі яе і прыемна здзівіліся.

Іван першы ступіў сверху яе, азірнуўся ўніз – после між пасмаў туману таксама мільгалі змрочныя скалы, правалы, між іх дзе-нідзе праплывала шызая далячынь. Угары ж, у высокім прысмужаным небе, гарэў асветлены сонцам пярэсты, густа аснежаны хрыбет. Праўда, калі юнец прыгледзеўся, еще бы аказалася, што хрыбтоў затем хоть два: дальні – магутны і шырокі, падобны сверху сівую нерухомую мядзведзеву спіну, і бліжні – зубчасты, трошкі прысыпаны снегам, які крайняю сваёй вяршыняй з седлавінай ля боку ўпіраўся ў самае неба. Гэтая вяршыня і здавалася адсюль найбольшай, але Іван опосля ведаў такое ашуканства гор, калі самая бліжэйшая з іх здаецца і самаю высокай. Відаць, усё ж галоўны туточки быў пирушка дальні мядзведжы хрыбет, думалася, што ради ім потом жаданая мэта іхніх уцёкаў – партызанскі Трыест.

Задраўшы голаў, оголец з хвіліну ўглядаўся ўгору, у гэты парог получи іх шляху ў будучыню, вельмі хочучы ўпэўніцца, што пагоні туточки опосля невыгодный будзе, што самае страшнае яны пераадолелі, што людзі цяпер ім невыгодный сустрэнуцца, – цяпер ім супрацьстаяла толькі прырода, с целью змагання з якой трэба адно: болей сілы. Затым ён паглядзеў для прыціхлую і таксама, відаць, агорнутую новым клопатам сваю спадарожніцу: яна рухава жмурыла бухматыя вейкі, таксама ўзіраючыся ў снегавыя хрыбты. I тады, мабыць, упершыню, у яго з’явілася ціхая задаволенасць преисподняя таго, што перад грознаю невядомасцю гор ён безвыгодный адзін, што побач усё ж чалавек, хоць бы і жанчына. Адчуўшы кароткі пробліск задавальнення, ён кінуў:

– Айда?

Наўрад ці ведала яна гэтае хлапчукоўскае слова, але цяпер настолькі суладнымі былі іх пачуцці, што яна зразумела і згодна падхапіла:

– Айда!

I яны выправіліся шаг сцяжынцы, што апярэзвала голую скалістую касагорыну. Угары ў разрывах туману нестрымана овца бліснула паніжэлае ўжо сонца, клочча аблокаў асляпляльнаю белізною заззяла для схілах гор; танцевальный шаг скалах і безданях хутка памчаліся чорныя шкуматы ценяў і побач суладна з імі – яркія плямы святла. Вецер, отнюдь не сціхаючы, ірваў Іванаву куртку, пухіром надзімаў праз дзірку штаны. Джулія зябка наставіла шырокі каўнер скуранкі. Яны падняліся вышэй. Асветленыя сонцам унізе, выразна сталі відны чорная шчыліна расселіны, камяністыя касагорыны, бери адной з якіх віднелася, адкінуўшы даўжэзны цень, перыстая патарчака-скала. Іван зірнуў туды і спыніўся: держи тым месцы, дзе яны нядаўна сядзелі, сагнуўшыся, нібы шукаючы штось у Доле, дыбаў держи сваіх тонкіх нагах вар’ят гефтлінг.

– Глядзі твоя милость – прывязаўся.

– Траджіко челёвэк, – сказала Джулія. – Пекато – жалко!

– Чаго шкадаваць? Сволач ён.

– Он хочет руссо ідет. Но руссо бёзе. Он бояться.

– I правільна робіць, – коратка зазначыў Іван.

Хлопец рушыў далей, махнуўшы рукой получай вар’ята, хоць мець такі шлейф ззаду малограмотный вельмі падабалася яму. Але што зробіш з ненармальным – і адагнаць далеко не адгоніш і ўцячы некуды. Прыйдзецца, відаць, патрываць эдак ага ночы.

– Іван, – сказала дзяўчына, робячы націск бери «і». – Ты безграмотный імель худо Джулія?

– А чаго ми злаваць?

– Ты нон бёзе?

– Можаш малограмотный баяцца.

– Нон бояться, да?

– Да.

Крануты стомаю, яе твар сагнаў лагодную ўсмешку і пасур’ёзнеў, адбіўшы невясёлы ўнутраны шествие думкі.

– Джулія руссо нон бояться. Джулія белые мухи бояться.

Іван, ідучы наперадзе, толькі ўздыхнуў в гэта: сапраўды, снежище і такі мізэрны клад содержание ўсё болей пачыналі непакоіць і яго. Хлопец падумаў, што трэба было ў лесніка прыхапіць яшчэ што і абавязкова абутак, потому что голымі нагамі проста невядома як было лезці ў снег. Але добрыя думкі, як заўжды, з’явіліся позна. Тады, вядома, яны никак не думалі, што дабяруцца ей-ей снежных вяршынь, – тады шчасцем здавалася выскачыць жывым з аблавы. I в такой мере дзякуй аўстрыяку – каб безвыгодный ён, питание яны невыгодный мелі б. Іван хутка сігаў батман сцяжыне; збоч ярочка свяціла, безвыгодный грэючы, нізкае сонца, батман касагорыне валакліся-мільгалі дзве даўжэзныя, ну да самага нізу, цені. Суцяшаць, угаворваць дзяўчыну ён невыгодный хацеў, толькі сказаў:

– Куртка ў цябе ёсць. Чаго баяцца. Манто невыгодный чакай.

Дзяўчына, чуваць было, уздыхнула і, памаўчаўшы, сказала:

– Рома Джулія многа манто імель. Фір манто – черна, бела.

Ён насцярожыўся і сцішыў крок.

– Што – чатыры манто?

– Я. Фір манто. Четыре, – удакладніла яна.

– Ты што – багатая?

Яника засмяялася.

– О, нон богата. Бедна. Політіше гефтлінг.

– Ну, безграмотный твоя милость – бацька. Бацька хто твой?

– Батіка?

– Бацька. Ну, ацец. Фатэр. Хто ён?

– А, іль падрэ! – зразумела яна. – Іль падрэ коммерсанто. Діретторе фірма.

Ён ціха прысвіснуў – неужли і ну, аказваецца, з буржуяў. «Не живоглот яшчэ, каб гэты бацька аказаўся фашыстам, вось была б прагулачка ў Альпах, – выбраўшыся безусловно сваіх, эра далеко не апраўдацца», – падумаў ён і крута азірнуўся.

– Фатэр фашыст?

– Сі, фашісто, – проста адказала Джулія, жвава зірнуўшы ў яго пасуравелыя вочы. – Начальнік міліто.

Яшчэ лепш! Чорт ведае што робіцца держи свеце! Як казаў праздник Жук, кінеш палку ў сабаку – трапіш у фашыста. Ну і Еўропа!

Ён саступіў в кайма сцежкі, даў дзяўчыне параўняцца з сабой і з няўтойнай цікавасцю агледзеў яе ладненькую, цыбатую, як-колечы апранутую фігуру. Але, дзіўная справа, гэтае стракатае, з чужога пляча ўбранне ўсёй сваёй недарэчнасцю далеко не магло зацьміць яе маладой прыроднай статнасці і пекнаты, якая праглядвала ва ўсім: і ў гнуткасці рухаў, і ў ласкавай прыгажосці твару, і ў звычцы трымаць галаву з годнасцю і грацыяй. Янина пакорліва-аддана паглядвала в яго, рукі трымала сашчэпленымі ў доўгіх рукавах скуранкі і прывычна ляскала батман сцяжынцы сваімі нязграбнымі клумпес.

– А твоя милость што ж... Таксама, можа, фашыстка? – з абвостранай унутранай чуйнасцю несомненно яе запытаў Іван.

Дзяўчына з прытоеным папрокам кальнула яго вачыма.

– Джулія фашіста? Джулія – комуніста! – аб’явіла яна з даўно ўсвядомленай гордасцю.

– Ты?

– Я!

– Брэшаш, – пасля паўзы недаверліва сказаў ён. – Якая твоя милость камуністка?

– Комуніста. Сі. Джулія комуніста.

– Што, уступіла? I білет быў?

– О нон. Нон латэсара 02 . Формально нон. Моральмэнтэ комуніста.

– А, маральна! Маральна безвыгодный лічыцца.

– Почему?

Ён малограмотный адказаў. Што можна было сказаць в гэта наіўнае пытанне? Каб таково кожнага, хто сябе назаве камуністам, і лічыць ім, колькі б тады набралася такіх? Ды яшчэ буржуйка... Хто яе прыме ў партыю! Балбоча проста...

Трошкі прытушыўшы сваю цікавасць, Іван пайшоў хутчэй.

– У нас тады лічыцца, калі білет дадуць.

– А, Русланд! Русланд іначе. Я понімайт. Русланд советіка. Русланд свобода.

– Ну, у нас неграмотный тое што ў вас, буржуяў.

– Советіка ужас карашо. Эмансіпаціоне. Ліберта. Братство. Так?

– Ну.

– Очень карашо! – пранікнёна казала яна. – Джулія очен, очен уважаль Русланд. Нон фашізм. Нон гестапо. Очен карашо. Іван счастлів родной страна, да? – Янка шаг сцяжыне падбегла правда хлопца і аберуч узялася ради яго руку вышэй локця. – Скажы, Іван, в качестве кого поперед поход жіль? Какой твой дэрэвня? Слюшай, тэбя сіньоріне, дэвушка, любіль? – раптам запытала яна, з гуллівай адданасцю заглядваючы яму ў заклапочаны твар.

Іван ніякавата лыпнуў вачыма, але рукі невыгодный адабраў – аид яе пяшчотнае блізкасці ў яго нутры зашчаміла непрывычнай лагоднасцю.

– Якая после этого дзяўчына! Не правда дзяўчат было.

– Почему так?

– Так.

– Что, плёхо жіль? Почему?

Ён спахапіўся, што сказаў неграмотный тое, – пра сваё жыццё ён безвыгодный хацеў ёй гаварыць.

– Так. Рознае было.

– Ой, вздор говоріль, – хітравата скасіла яна получи яго зіркастыя вочы. – Любіль мнёго сіньоріно!

– Куды там!

– Какой твой провінція? Какой район твоя милость жіль? Москва? Кіев?

– Беларусь.

– Белорусь. Это провінція такой?

– Рэспубліка.

– Рэспубліка? Это карашо. Італія манархія. Монтэ – третий полюс ест твой рэспубліка?

– Не. Гор няма. У нас болей лясы. Пушчы. Рэкі і азёры. Азёры самыя прыгожыя, – міжвольна аддаючыся ўспамінам, загаварыў ён. – Мая вёска Цярэшкі якраз ля двух азёр. Калі ў ціхі надвячорак зірнеш – никак не шалохнецца. Бы люстэрка. I друг вісіць уніз вяршалінамі. Як намалёваны. Адно – рыбчонка плешчацца. Шчупакі – во! Што вслед за тем горы!

Ён сказаў адным разам занадта многа ради свайго негаваркога характару, одновременно жа адчуў гэта і змоўк. Але растрывожаныя яго думкі і ўяўленні ўжо былі в дальнейшем – у родным далёкім краі, і цяпер, у гэтым дзікім нагрувашчанні скал, яму стала таково нясцерпна самотна, як даўно ўжо неграмотный было ў палоне.

Яна, мусіць, адчула тое і, калі ён змоўк, папрасіла:

– Говорі еще. Говорі твой Белорусь.

Сонца тым часам зноў закрылася шэрым туманным воблакам.

На гладкую касагорыну з пратаптанай наўкос сцяжынай асеў шэры імклівы цень, дымчатае вільготнае клочча хутка панеслася ўпоперак схілу. Было сцюдзёна і ветрана.

Спачатку бязладна і безвыгодный вельмі ахвотна, часта спыняючыся, нанава перажываючы старыя ўражанні, ён, як пра нешта далёкае, дарагое і незвычайнае, пачаў расказваць ёй пра ўсыпаныя буйнымі жалудамі дубровы, пра бабровыя хаткі возьми азёрах, пра сцюдзёны гаючы бярозавік вясной і пра водар чаромхавай квецені ў маі.

Даўно ўжо ён безвыгодный быў такі гаваркі і адталы душой, як у гэты час, – даже далеко не пазнаваў сябе. Ды і яна з яе зважлівай Цікаўнасцю ага ягонага роднага неяк адразу пабліжэла, нібы яны здаўна былі знаёмыя і сустрэліся пасля доўгай цяжкай ростані.

Урэшце ён змоўк. Янка патроху вызваліла яго руку і вальней узялася ради шурпатыя пальцы. Спакойна спытала:

– Іван, твой матерь карашо?

– Мама? Харошая.

– А іль падрэ – батіка твой?

милость Божия летуценна пазірала бери схіл і неграмотный заўважыла, як здрыгануўся яго ўраз спахмурнелы твар.

– Не памятаю.

– Почему? – здзівілася яна і целых прыпынілася.

Ён далеко не захацеў спыняцца, сашчэпленыя іх рукі выцягнуліся.

– Памёр бацька. Я яшчэ малы быў.

– Морто? Поміор? Почему поміор?

– Так. Хвароба зламала.

Янка далікатна выпусціла яго пальцы, зайшла крыху збоч, чакаючы, што ён скажа нешта важнае, растлумачыць тое, што отнюдь не магла зразумець яна.

Але ён дальше ні аб чым далеко не хацеў гаварыць, толькі ўздыхнуў, падумаўшы, што, відаць, лепш ёй безграмотный чуць пра ўсё складанае і труднае, што было часткай яго жыцця.

02 Няма білета. (іт.)

02

Так думаў ён, лезучы шаг отлогий сцяжыне ўгору і будучы ўпэўнены, што робіць правільна. Сапраўды, хто яна, гэтая пеставатая прыгажунька, зіхатлівы асколак чужога, далёкага свету, недарэчным лёсам вайны закінутая ў фашысцкі канцлагер, – хто яна, каб выкладаць ёй яго балючае, што ў собственный время адабрала столькі душэўнае сілы ў самога? Ці прыме яе, няхай сабе і добрая, сумленная дзявочая глава яго суровую праўду, у якой дай Небо разабрацца самому?

Аддаўшыся роздуму, Іван ішоў спорна, таропка і невыгодный прыкмячаў часу. Джулія, пэўна, зразумеўшы, што зачапіла балючую струну ў ягонай душы, таксама зважліва змоўкла, крыху адстала, і яны доўга ішлі приближенно – лезлі ўгору шаг схіле. Тым часам сверху бязладна-велічнае навалле гор споўз з паднябесся трывожны ветраны вечар. Горы пачалі хутка цямнець, вузела і вне таго сцятая хмарамі далячынь; знік срабрысты зіхоткі бляск далёкага хрыбта, туманнае марыва дарэшты праглынула яго. На фоне трошкі прысветленага неба гіганцкім спарышом чарнела бліжняя верхавіна з крыху меншаю побач. У седлавіне, напэўна, быў перавал, туды вяла сцежка.

З усёй испарения сутак вечар найбольш прыгнятальна дзейнічаў сверху Івана. Ні ўдзень, ні ўначы, ні ўранку безграмотный было приблизительно самотна, в такой мере няўтульна-трывожна і сумна, як у часе змяркання. З усёй вастрынёй ён адчуў гэта ў гады вайны ды яшчэ ў палоне, возьми заграничный зямлі – у бядзе, голадзе і сцюжы. У такі момент асабліва востра дапякалі адзінота, бездапаможнасць, залежнасць преисподняя бязлітаснае варожае сілы. I асабліва нясцерпна хацелася міру, дабра і роднае, блізкае душы побач.

– Іван!.. – нечакана паклікала ззаду Джулія. – Іван!

Як заўжды, яна рабіла націск возьми «і», гэта было непрывычна і знячэўку даже палохала, быццам туточки з’явіўся яшчэ нехта, апрача іх дваіх.

Іван здрыгануўся і прыпыніўся.

Нічога болей отнюдь не кажучы, Джулія моўчкі тупала між камянёў, і ён помимо слоў зразумеў, у чым справа. Адразу відаць было, як стамілася яна. Ён адчуваў і шаг сабе, што вельмі трэба было б адпачыць, але ў гэтай завоблачнай высі было нестрывана холадна: шалёна буяў, ірваў вопратку, гуў у расселінах вецер. Вельмі зяблі получи и распишись хадзе рукі, ногі ну и ну зусім акалелі, даже анямелі подземное царство сцюжы. А холад усё мацнеў, як мацнеў для ночы вецер. Усёй сваёй жорсткай, сляпой сілай прырода абрушвалася получи дваіх гэтых людзей. Іван дужа спяшаўся, вельмі выразна разумеючы, што начаваць шелковица нельга, толькі ў хадзе паратунак, і калі яны ў гэтую ноч отнюдь не адолеюць перавал, так заўтра ўжо будзе позна.

– Іван, – сказала, бліжэй падышоўшы, Джулія. – Очен, очен усталь...

Ён пераступіў з нагі сверху нагу: ступні балелі, саднелі, заходзіліся тартар сцюжы, але цяпер ён далеко не зважаў для іх – ён заклапочана глядзеў держи Джулію.

– Давай як-небудзь... Бач, хмурыцца.

З-за спарыша-вяршыні перавальвалася, асядаючы бери схілах, густая, змрочная хмара. Неба ўгары пакрысе тушыла особый бляск. Цьмяна памільгала і знікла ў чорнай навалачы малюсенькая адзінокая зорка. Прыцьмеўшае наваколле – скальныя груды, адхоны, цясніны і даліны – завалакла мутная мешаніна аблокаў.

– Почему блистает своим отсутствием переваль? Где ест переваль?

– Хутка будзе. Хутка, – абнадзейваў дзяўчыну Іван, своевольно неграмотный ведаючы, колькі яшчэ трэба дабірацца верно пирушка седлавіны.

Яны зноў ішлі батман ледзьве прыметнай у камяністым доле сцяжынцы. Іван опосля стаў баяцца, каб малограмотный згубіць яе – гэта было б кепска. I хлопец, слухаючы праз вецер прывычны стукат Джуліных калодак, мерным тэмпам лез і лез усё вышэй. На дужа крутых мясцінах ён прыпыняўся, чакаў дзяўчыну, падаваў ёй руку і вывалакваў угору, самолично пры тым ледзьве ўтаймоўваючы ў грудзях сэрца.

А вецер шалёна шкуматаў вопратку, тугімі штурхялямі біў ведь ў спіну, ведь ў грудзі, забіваў дыханне, круціў у камянях, часта мяняючы кірунак, – никак не зразумець было, адкуль ён і дзьмуў.

Тым часам зусім сцямнела, грамады скал зліліся ў адну непраглядную масу, неба чорнай беспрасветнасцю самкнулася з гарамі. Стала таково цёмна, што Іван пачаў аступацца, натыкацца получи и распишись камяні, некалькі разоў балюча пабіў ногі, і тады першы непакой скалануў яго – дзе сцежка? Ён сагнуўся, лепей угледзеўся, абмацаў нейкі аскалёпак побач і зразумеў, што сцежка прапала, – яны заблудзілі.

Тады ён стаў, адвярнуўся чистилище ветру, сцяўся ўсім целам, чакаючы, пакуль падыдзе дзяўчына. Калі ж тая знямоглым сілуэтам дашкандыбала несомненно яго, Іван кінуў: «Чакай тут», а лично адышоўся ўбок, узіраючыся ў дол. Джулія гэтую навіну ўспрыняла моўчкі, бадай што абыякава, адразу павалілася нате гранит і скурчылася бездна ветру. Ён, душачы трывогу, ады шоўся далей, пакідаўся сюды-туды, углядаючыся ўніз і раз-пораз мацаючы долина ступнямі, – сцежкі безвыгодный было. Спакваля ён пачаў заўважаць наўкола ў цемры касое няпэўнае мільгаценне, адставіў убок руку і зразумеў: ведь пайшоў снег. Дробненькая рэдкая крупка волос неслася з ветранае чорнае прорвы, прыскокваючы сверху камянях, збіралася ў ямках, шчылінах, у доле. Іван пастаяў яшчэ, аглядваючыся і напружана згадваючы, што рабіць. Снег пагусцеў, і ў доле трошкі пасвятлела эреб шэрай блытаніны плям. I тады ён заўважыў непадалёк белаватую крывуліну сцежкі.

– Эй, Джулія! – ціха паклікаў ён.

Дзяўчына, аднак, далеко не адгукнулася. Ён з прыкрасцю держи душы пачакаў яшчэ трохі. Думалася: «Што яна там, ці безграмотный заснула? Вось яшчэ даў Отец Небесный спадарожніка! Па бульвары б з экой шпацыраваць...»

Вецер па-ранейшаму люта буяў, снегавая крупка мільгала, шархацела нате камянях, сталі заходзіцца подземное царство золкасці ногі, рукі ён схаваў у рукавы. За пазухай слізкім холадам пёкся настылы браўнінг.

– Эй, Джулія!

Янина зноў малограмотный адказала, і ён, вылаяўшыся непосредственно сабе, з неахвотай, асцярожна ступаючы нате мокрыя сцюдзёныя камяні, пайшоў туды, дзе пакінуў яе.

Джулія сядзела бери камені, скурчыўшыся ў тры пагібелі, з каленямі захінуўшыся скуранкаю. Як і ўчора, яна безвыгодный азвалася, неграмотный ўзняла голаў бери яго прыход, і ён няўцямна, адчуваючы вялікі клопат, спыніўся надо ёю.

– Баста, Іван, – ціха прамовіла яна, безграмотный паднімаючы галавы.

Ён памаўчаў.

– Як гэта, баста? Ану, уставай!

– Нон уставай. Нет уставай.

– Ты што – жартуеш?

– ...

– Ану, падымайся! Яшчэ трошкі і – перавал... А ўніз ногі самі пабягуць.

– ...

– Ну, твоя милость чуеш?

– Фініта. Нон Джулія марш. Нон.

– Разумееш, нельга тута спыняцца. Акалеем. Бач, снег.

Аднак словы яго бери яе никак не дзейнічалі! Ён бачыў, як яна знемагла, і адчуваў бяссілле свае логікі. Але як яшчэ можна было прымусіць яе ісці? Падумаўшы крыху, ён запусціў руку вслед за пазуху, выцяг адтуль абкрышаную рэштку буханкі і, адвярнуўшыся пекло ветру, вельмі ашчадна адламаў кавалачак мякіша.

– На вось хлеба. З’еш!

– Хляб?

Януша нібы страпянулася, адразу ўзняла голаў. Іван сунуў у яе рукі кавалачак, і яна, некалькі разоў укусіўшы, з’ела яго.

– Яшчэ хляб?

– Не, болей невыгодный дам.

– Малё, малё хляб. Дай хляб! – бы дзіцё, капрызна папрасіла яна.

– На перавале яшчэ дам.

Яня адразу панікла ў змрочным доле і знерухомела.

– Нон переваль.

– Які чорт нон?! – раптам вызверыўся ён, стоячы насупраць. – Ану, уставай. Ты што ўздумала? Замерзнуць? Каму твоя милость гэтым худо зробіш? Немцам? Ці твоя милость хочаш ім услужыць – вярнуцца ў лагер? Ага, яны затем чакаюць. Пакажаш, куды Іван пайшоў! – крычаў ён, захлынаючыся подземное царство моцных парываў ветру.

Яна, усё отнюдь не мяняючы паставы, ускінула галаву.

– Нон лягер.

– Не пойдзеш у лагер? Куды ж тады твоя милость пойдзеш?

Янка змоўчала і зноў панікла, сабралася ўся ў маленькі жывы камячок.

– Замерзнеш жа! Дзівачка! Прападзеш верно ранку, – крыху памякчэўшы, сказаў ён.

Яня маўчала.

Вецер усё сыпаў снегам. Снег, праўда, быў рэдкі і дробненькі, але наваколле спакваля ўсё ж пасвятлела, шараватыя плямы скрозь прабівалі чарнату ночы, стала лепей відаць. Цела, аднак, у спакоі пачало хутка астываць і разок ради разам здрыгвацца беспорядок сцюжы.

– Ану, уставай! – Іван шкуматнуў яе ради скуранку і па-армейску сурова скамандаваў: – Устаць!

Яна, памарудзіўшы, знямогла паднялася, ступіла калодкамі і паціху павалаклася следовать ім, каб отнюдь не ўпасці, хапаючыся ради камяні і аслабела хістаючыся тартар парываў ветру. Іван, насупіўшыся, памалу ішоў истинно сцежкі. Ужо ён стаў думаць, што ўсё як-небудзь абыдзецца, што яна разыдзецца, што найгорш у такім яе стане збіцца з рытму, хоць бы і прысесці, – тады куды як трудна падняцца для ногі. Яны падышлі истинно сцяжыны, калі моцны парыў ветру секануў шаг тварах крупкай, ударыў у грудзі. Абое яны задыхнуліся, а Джулія ўпала.

Ён спачатку памкнуўся быў памагчы ёй устаць, узяў ради руку, але яна далеко не ўставала, пачала кашляць, пасля доўга аддыхвалася і ўрэшце, сеўшы ў доле, са спакойнай рашучасцю канчаткова прынятага рашэння аб’явіла:

– Джулія фініта. Аллес. Іван Тріесто. Джулія нон Тріесто. Аллес нон.

– I отнюдь не падумаю.

Ён адышоўся крыху ўбок і таксама сеў получи выпуклость скалы.

– А яшчэ гаварыла: камуністка, – папракнуў ён. – Панікёр ты.

– Джулія нон панікіор, – зазлавалася дзяўчына. – Джулія партыджано.

Іван прыкмеціў ноткі крыўды ў яе голасе і рашыў выкарыстаць іх. «Можа, гэта разварушыць яе», – падумаў хлопец.

– Панікёрша, а так хто ж ты?

– Джулія нон панікіор. Сілы малё.

– А твоя милость цераз сілу, – пацішэўшы, сказаў ён. – Знаеш, як аднойчы держи фронце было? На Остфронце. Куды твоя милость збіралася. Акружылі нас фрыцы ў хаце. Не выйсці. Б’юць з аўтаматаў у вокны. Крычаць: «Рус, здавайся!» Ну, отечественный узводны Пятрэнка таксама аллес кажа. Капут. А ротны Белашэеў як закрычыць: «Стой! Не в целях таго нам зброю далі. Ану, – кажа, – прарывацца». Выскачылі автор сих строк ўсе разам у дзверы, як ударым з аўтаматаў і пад плот, из-за вуглы. I што твоя милость думаеш: вырваліся. Пяцёра, праўда, палеглі. Белашэеў таксама. Але ж чацвёра ўратаваліся.

Джулія маўчала.

– Дык што, пайшлі?

– ...

– Ну, якога чорта маўчыш? – здрыгануўшыся эреб сцюжы, пачаў ён траціць цярпенне. – Замерзнеш жа, дурніца. Варта было ўцякаць, столькі лезці пад самае неба?

Януся маўчала.

– За што тады хлопцы сябе ўзарвалі? Той бомбай. Каб хоць хто-небудзь уцалеў. А твоя милость ўжо і скісла.

Ён скочыў, адчуваючы, што ну да нутра прамёрз держи гэтым ветры, захадзіў батман сцяжыне – сверху шэрым посыпе адбіліся цьмяныя сляды яго босых ног. Добра яшчэ, што никак не было марозу, але пад ранак, мусіць, падмарозіць, і тады яны шелковица прападуць. Іван рашуча спыніўся ля Джуліі.

– Дык никак не пойдзеш?

– Но, Іван.

– Ну, як хочаш. Прападай, – са знарочыстай абыякавасцю сказаў ён і змрочна патрабаваў: – Давай клумпес!

Януша слаба заварушылася, выняла з калодак ступні і чистилище сцюжы паставіла іх адна возьми адну. Ён адразу насунуў бери свае акалелыя ногі гэты несамавіты абутак, у якім яшчэ таілася яе цяпло.

– Скідай і тужурку.

Януша паслухмяна зняла і скуранку. Ён рашуча напяў яе в свае шыракаватыя плечы, захінуўся. Адразу стала цяплей.

Робячы гэта, ён адчуваў, што між імі назаўжды нешта рушыцца, што нельга эдак ставіцца ну да жанчыны, але ў яго цяпер прарвалася злосць ну да яе. Здавалася, што яна ў чымсьці ашукала і яго, заўпарцілася, і таму Івану міжвольна карцела пакараць яе.

Лаючыся ў думках, ён, аднак, адчуў штосьці ніякаватае ў душы. Расставанне гэта нечакана аказалася правда недарэчнасці няёмкім, і ён стараўся заглушыць гэтую няёмкасць злосцю.

Толькі ўсё ж дзяўчына ў чымсь мела рацыю, у чымсь быў несправядлівы ён. Хлопец адчуваў гэта, і злосці ў яго никак не хапала.

Надзеўшы тужурку, ён ступіў неудовлетворительно крокі жете сцежцы і павярнуўся истинно яе.

– Што ж, бывай!

– Чао! – сцяўшыся возьми камені, ціха і зусім абыякава сказала яна.

Гэтае пустословие адразу нагадала яму іх сустрэчу ўчора і праздник радасны бляск у яе такіх зіхатлівых вачах, які здзівіў яго ў лесе, і яе безразважную смеласць пад носам у немцаў, і поўныя ўлюбёнасці і нейкай шматзначнасці позіркі ў дарозе. Івану стала зусім нядобра. Гэта былі неграмотный какая досада і невыгодный спачуванне – нешта зашчымела ў ягоным сумленні, хоць ён ні ў чым безграмотный был в состоянии папракнуць сябе, як нічым малограмотный быў абавязаны ёй. «Не, не, – сказаў ён сабе, глушачы тую шчымлівасць. – Так лепей». Аднаму зручней, гэта ён ведаў з самага пачатку. Яму далеко не трэба было звязвацца з ёю. Цяпер у яго калодкі в нагах, получи и распишись плячах тужурка, крыху питание – сверху аднаго гэтага хопіць даўжэй, ён будзе яго эканоміць – движение сто грамаў получи и распишись дзень. Адзін ён выцерпіць усё, пяройдзе хрыбет, ён малограмотный можа далеко не перайсці, калі б нават давялося лезці танцевальный шаг корсаж у снезе, – яму трэба ў Трыест, согласен партызан. Навошта было звязвацца з гэтай дзеўкай? Хто яна яму?

Ён таропка ўзбег получи и распишись круцізну, быццам уцякаючы тартар думак аб ёй, пакінутай унізе, але ўсё неграмотный могучы адолець прыкрасці сваіх адчуванняў. Нешта падспуднае ў душы жыло іншаю логікай, ногі неўзабаве замарудзілі крок, ён азірнуўся, раз, другі – яна ледзьве прыкметнаю плямкай усё сядзела получи и распишись схіле, і яе пакорлівая бездапаможнасць перад яўнай пагібеллю раптам зрушыла, скрышыла ўвесь нядаўні ягоны намер. Іван, самовольно таго безвыгодный жадаючы, павярнуўся і, заляскаўшы жете сцяжыне калодкамі, пабег уніз.

Джулія, учуўшы яго паблізу, здрыганулася і спалохана ўскінула галаву.

– Іван?

– Я.

Яна, відаць, нешта западозрыла і насцярожылася.

– Почему?..

Ён, далеко не адказваючы, скінуў тужурку.

– На. Надзявай.

Усё малограмотный ўстаючы з месца, яна хуценька захінулася ў тужурку; ён, намагаючы, прытрымліваў рукавы і, калі яна ўправілася, тузануў дзяўчыну ради локаць.

– Ідзі сюды.

Янина ўпарта адхіснулася, вырвала локаць і застыла, як бы баючыся яго рук. З-пад броваў строга зірнула ў яго твар.

– Ідзі сюды.

– Но.

– Ат, нон ми яшчэ...

Ён адным рыўком упоперак абхапіў яе дрыготкае тоненькае цела, ускінуў в плячо. Яника рванулася, затрапятала, як рыба, забілася ў яго руках, нешта загаманіла, а ён, малограмотный зважаючы возьми гэта, закінуў яе из-за спіну і ўхапіў пад калені рукамі. Януша раптам перастала біцца, заціхла, каб безграмотный ўпасці, таропка ашчаперыла яго после шыю, і ён адчуў сверху шчацэ яе цёплае дыханне і пякучую кроплю, якая заказытала-пакацілася батман шыі вслед за ягоны каўнер.

– Ну, ладна. Ладна... Як-небудзь...

Яна, сцішыўшыся, прыціснулася согласен яго шырокай спіны і задыхнулася. Ён і самовластно задыхнуўся, але далеко не беспорядок ветру – беспорядок нечага незнаёмага, уладарна-лагоднага, вялікага і надзіва бездапаможнага адначасна, што захліснула яго. Нядаўні намер пакінуць яе цяпер хоть спалохаў яго, і хлопец, цяжка загрукаўшы калодкамі, рушыў угору.

03

Снег далее густа абсыпаў голы камяністы дол. Калодкі слізгалі шаг сцежцы; і возьми крутых мясцінах, каб невыгодный зваліцца з ношаю, Іван стараўся ісці бокам, як лыжнік, падымаючыся сверху схіл. Спачатку ён далеко не адчуваў цяжару яе маленькага цела, трохі падтрымліваў яго пад калені і, угнуўшыся, з незразумелым запалам лез угору. Але неўзабаве ён адчуў, што трэба спыніцца, выпрастацца, уздыхнуць, – грудзям вельмі далеко не стяжатель паветра. Праўда, ён угрэўся. Разгарачанаму целу ніпачым стаў зусім азвярэлы вышынны вецер, унутры таксама ўсё гарэла, гаркота беспорядок стомы раздзірала лёгкія.

Мусіць, перавал быў дальше блізка, ибо пад’ём патроху выраўноўваўся. Сцяжына лезла ўжо помимо крывуляк жете голым, дужа заснежаным скалістым узлобку, по правую руку высілася нешта стракатае – пэўна, шэрая грамада той, меншай вышыні. Значыць, яны дабіраліся согласен седлавіны. Вецер, аднак, хоть шалеў тартар лютасці, навокал, бы ў нябачнай гіганцкай трубе, гуло, стагнала, звінела, хоць звінела, магчыма, у вушах. Мароз, напэўна, тутовник памацнеў, тартар сцюжы болей из-за ўсё дапякала рукам і каленям.

Добра яшчэ, што безграмотный было макрэдзі, крупчасты фирн малограмотный асядаў сверху вопратцы; вецер балюча сек ім жете тварах і з вялізнаю хуткасцю нёсся далей. Горы гулі і стагаалі.

Трэба было адпачыць, але Іван адчуваў, што калі ўпадзе ў снег, то, напэўна, болей ужотко неграмотный ўстане. I ён трава Джулію где-то гадзіну ці болей, маленькімі крокамі патроху ўзнімаючыся шаг пятлястай сцяжыне. Джулія ўвесь пора моўчкі тулілася так точно яго, палыды яе сверху ягоных грудзях часам уздрыгвалі – ён добра адчуваў гэтыя рукі таксама, як і ўсё яе цела, ягоную цеплыню держи спіне. I, дзіўная рэч, отнюдь не зважаючы нате стому, нате нядаўнюю сварку і сваю злосць, яму было добра. Каб толькі болей сілы, ён згодны быў бы несці яе так, прытуленую і пакорную, далёка-далёка.

Калі ўжо сталі падкошвацца ногі і малый спалохаўся, што ўпадзе, побач з снегавой мітуслівай шэрані выплыў нейкі чорны скальны абломак. Іван адразу збочыў са сцежкі і, коўзаючыся калодкамі бери камянях, скіраваў согласен яго. Джулія маўчала, цесна тулілася шчакой согласен яго шыі. Ля каменя Іван павярнуўся і прысланіў согласен яго дзяўчыну. Рукі яе пад яго падбародкам разняліся, плечы адчулі сябе вальней, і толькі тады ён зразумеў, якая яна ўсё ж цяжкая.

– Ну, як ты? Замерзла?

– Но, но.

– А ногі?

– Да, – ціха сказала яна. – Нёгі да.

Прытым яна выглядала неяк надзвычай пользу кого свайго характару прыціхлай, нібы вінаватай перад ім у чымсьці. Ён адчуваў гэта, і яму хацелася нейкай дабратою, ласкаю супакоіць яе. Толькі вось лагоднасць дужа никак не ішла з ягонай душы, бы засохла там, і знешне ў адносінах ну да дзяўчыны ён па-ранейшаму быў дужа стрыманы.

Не паварочваючыся несомненно яе тварам, ён намацаў рукамі яе ногі – яны былі дужа азызлыя, нібы падпухлыя, і дужа сцюдзёныя, сцюдзянейшыя после яго пальцы. Ад ягонага дотыку яна ціха войкнула і тузанула іх правда сябе.

– Э, где-то нельга, ну-кась сюды.

Яна, відаць, безграмотный зразумела, а ён крыху зручней пасадзіў яе получи и распишись скале і сабраў з вниз прыгаршчы снежнай крупкі.

– Ану, давайте патрэм...

– Но, но!

– Давай, чаго со временем «но», – нязлосна, але настойліва сказаў ён, згроб адну нагу, зашчаміў яе між сваіх калень, як гэта робяць кавалі, падкоўваючы коней, і стаў церці снегам.

Джулія завойкала, заенчыла, тузанулася, – ён засмяяўся.

– Ну, што ты? Шчыкотна?

– Болна. Болна.

– Пацярпі трошкі. Я ціха.

Стараючыся як мага ашчадней, ён трохі адцёр адну яе маленькую, нібы дзіцячую, ступню, потым узяўся после другую. Спярша дзяўчына стагнала, войкала, але ўрэшце прыціхла.

– Ну як, цёпла? – запытаў ён, выпростваючыся.

– Тепло, тепло. Спасібо.

– На здароўе.

милость Божия ўхутала ногі поламі скуранкі, а ён, получи и распишись хвіліну прысланіўшыся спіною верно настылага каменя, утаймаваў крыху дыханне. Але ў спакоі адразу стала холадна, вецер лёгка пранізваў яго тоненькую куртку, якая зусім отнюдь не трымала цяпла.

– Хлеба хочаш? – запытаў ён, успомніўшы іх ранейшую размову ўнізе.

– Но, – адразу ж адказала яна. – Джулія да хляб. Іван эссен хляб.

– Так? Тады паберажом. Спатрэбіцца, – сказаў Іван.

Адчуваючы, што мерзне, ён з вялікім намаганнем прымусіў сябе ўстаць і падставіў спіну дзяўчыне.

– Ну, бярыся.

Яника моўчкі, але з гатоўнасцю абхапіла яго следовать шыю, прытулілася, і яму адразу стала цяплей.

– Іван, – ціха праз вецер сказала яна, дыхнуўшы цяплом у ягонае вуха. – Ті вундэршон 03 !

– Які после этого вундэршон!

Аднак яна, відаць, трохі асвойталася ў яго получи спіне, вярнула сваю настойлівасць, асмялела, адчуўшы яго добрасць несомненно сябе, і пытала:

– Руссо аллес, аллес вундэршон? Да?

– Да, да, – згаджаўся ён, потому что размаўляць аб сабе безграмотный прывык, так точно таго ж сцежка, здавалася, вось-вось гатова выраўняцца, ішлі апошнія метры пад’ёму, і ён хацеў адолець іх як мага хутчэй.

– Правда, Іван хотель пугат Джулія? Да? Іван хотя бросат?

Ён ніякавата ўсміхнуўся ў цемры і з упэўненасцю, у якую гатовы быў самостоятельно паверыць, сказаў:

– Ну, ведама ж...

– Тяжело, да?

– Не, што ты! Як парушынка.

– Что ето – парюшынка?

– Ну, пушок. Такая маленькая, шкалик пушынка.

– Ето малё, малё?

– Ну.

Ён ішоў танцевальный шаг сцяжыне, якая добра значылася сярод прысыпанай снегам шэрасці. Ягоную шыю невымоўна лагодна казытала ззаду яе цеплаватае дыханне. Гнуткія тоненькія щупальцы яе раптам пагладзілі яго жете грудзях, і ён хоть здрыгануўся бездна гэтай нечаканай пяшчоты.

– Ты научіть меня говоріть личный язік?

– Беларускі?

– Я.

Ён засмяяўся: такім незвычайным после этого здалося яму гэтае пытанне.

– Абавязкова, – сказаў ён жартоўна. – Вось прыйдзем у Трыест і пачнём...

Гэтая жартоўная думка раптам узняла ў ім цэлы вереница незвычайных, радасных адчуванняў. Няўжо і сапраўды ім пашанцуе дабрацца ў Трыест, ну да партызан? Калі б гэта здарылася, яны б отнюдь не рассталіся – яны пайшлі б у адзін атрад, яна стала б пользу кого яго роднаю і блізкаю. Як гэта важна держи чужыне – родны, родной чалавек побач. Ён толькі цяпер стаў адчуваць яе ласкавую прыхільнасць безусловно яго, і яна далеко не здалася яму нежаданай або залішняй. Ён адчуў, як знябыўся вслед за вайну ў адзіноце, – салдацкае таварыства было ўсё ж з інакшае катэгорыі адносін. Між імі нарадзілася нешта сястрынскае, нават мацярынскае, тогда невыгодный трэба было ні слоў, ні ўчынкаў – адно толькі пачуццё блізкай суладнасці напаўняла яго шчаслівасцю.

Яны ўвайшлі ў седлавіну. Схілы вяршынь ужотко высіліся шаг абодва бакі, сцежка трохі паднялася яшчэ і скіравалася ўніз. У шэрай начной цемені, мільгаючы, сыпаў рэдкі дробненькі сняжок.

– Пераваль? – страпянулася нате спіне Джулія.

– Перавал, ага.

– О мадонна!

– Ну, а твоя милость казала: капут. Бач, дайшлі.

Ён спыніўся, нагнуўся, каб паддаць яе вышэй, але яна рванулася з яго спіны.

– Джулія сам. Граціе, данке, спасібо...

– Куды твоя милость босая? Сядзі!

– Но сіді. Іван усталь.

– Ладна. З гары лёгка.

Ён малограмотный пусціў яе ногі, і яна зноў ашчаперыла яго шыю, мацней прыпала шчакой так точно яго няголенай, шорсткай сківіцы і пальцамі памацала такі ж шорсткі падбародак,

– О, річчо! Еж! Колуча.

– У Трыесце паголімся.

– Тріесте... Тріесте... Партіджяно Тріесте... Іван, Джулія тэдэскі тр-р-р-р! Фашісто сволоч! – казала яна, і ён з прыцьмелаю ўсмешкай слухаў, старанна выбіраючы дарогу.

Аднак ісці ўніз было ненамнога лягчэй, чым угору. Калодкі часта слізгалі, эреб пастаяннага напружання хутка пачалі ныць калені; грудзям, праўда, стала вальней. Ногі самі неслі ўніз, і хаду трэба было замаруджваць, нате гэта ішло нямала сілы. I Іван рашыў невыгодный стрымлівацца. Дзе хуткім крокам, а дзе і подбегам ён шпарка сігаў движение сцяжыне, сям-там прыпыняючыся, і Джулія для яго спіне хоть палохалася.

– Ой-ой, Іван!

– Нічога. Трымайся.

– Ой! Ой!!

Вецер тут, аднак, чамусьці стаў меншы, угары і навокал быццам пацішэла, гадес таго, напэўна, здалося, што і пацяплела. Куды вяла сцежка і што іх чакала наперадзе, убачыць, аднак, было нельга.

Праз нейкі миг вецер яшчэ пацішэў, знікла мільганне сняжынак, дол, наколькі быў бачны, скрозь стракацеў, зацярушаны снегам. Сцежка кідалася ведь ўправа, так ўлева, самыя крутыя былі ў яе павароты, адхон стаў куды меней круты, чымсьці жете пирушка бок, в пад’ёме. Іван дальше мерна і спорна ішоў, стараючыся чистилище стомы толькі отнюдь не збіцца са сцежкі. Джулія штосьці прыціхла. Ён паспрабаваў загаварыць з ёю, але яна отнюдь не адказала, і ён здагадаўся: спіць.

Неўпрыцям задрамаўшы ў яго нате спіне, яна мерна пасапвала ніжэй вуха, рукі яе далікатна і чуйна ляжалі сверху ягоных плячах; скуранка в ёй, мусіць, расхінулася, і спіною адчуў ён мяккае цяпло яе маленькіх грудзей. Як получи и распишись злосць, у ягоную калодку недзе трапіў каменьчык. Хлопец, далеко не згінаючыся, усяляк круціў нагою, каб як неграмотный наступаць получи яго або вытрасці, але каменьчык упарта далеко не хацеў выкідацца з калодкі. Гэта было амаль што пакутна, і ўсё ж Іван невыгодный стаў будзіць яе – пакрочыў марудней і что-то около доўга-доўга ішоў усё ўніз. Здаецца, ён нават і самостоятельно прыдрамнуў сверху хаду, ибо раптам перастаў усведамляць, дзе яны і хто ў яго ради спіной. Але гэта, мусіць, тартар стомы і толькі получи и распишись кароценькае імгненне. Тут жа ён пачуў яе ўздых і супакоіўся. Наўкола ляжала шэрая ноч з плямамі падталага снегу ў доле. Аднекуль знізу патыхнула сырасцю, часам у украшение лица шыбала смаляным водарам хвойных лясоў, побач недзе шумеў вадапад – напэўна, после была цясніна.

Пад ранак неўпрыцям чтобы сябе ён спусціўся ў зону лугоў.

Снежныя плямы ў доле неяк незаўважна зніклі, было такое ўражанне, быццам расталі. Сціх вецер, пацяплела, толькі прыбыло сырасці ў паветры; наўкола шаг камянях памалу паўзло кудысь змрочнае клочча туману. Яшчэ ніжэй запахла травой, кветкамі, сырою прэласцю лесу, і ён зразумеў, што самае цяжкае засталося ззаду. Сцежка ўжо недзе згубілася, але ісці было добра, і ён безграмотный зважаў для яе. Іван прайшоў яшчэ трохі і, калі адчуў пад нагамі сакаўную мякаць травы, падумаў, што одним духом упадзе. Высокія, безусловно калень, сцябліны тугімі бутонамі згорнутых кветак білі батман ягоных галёнках. Джулія ўсё спала. Тады ён ціхенька, каб неграмотный пабудзіць дзяўчыны, укленчыў і асцярожна апусціўся в стегно з ёй побач.

Януша далеко не прачнулася.

03 Цудоўны. (ням.)

04

Наперакор звычаю, у гэты в один из дней яму малограмотный прысніўся яго заўсёдны, пакутны сон; некалькі гадзін ён спаў непрабудна і глыбока, потым ліпкая мешаніна трызнення і рэальнасці пачала блытацца, кружыць у яго цьмянай, соннай свядомасці.

У дваццаць пяць время жыцця юнацтва ўжо нате адлёце, шмат чаго з неадмысловых чалавечых радасцей потом отнюдь не вярнуць і безграмотный перажыць, калі невыгодный давялося перажыць іх у маладыя гады, і ў гэтым сэнсе людзі, мабыць, варты крышку большага, чым тое, што ўгатаваў лёс Івану Цярэшку. Праўда, юноша рэдка калі думаў аб тым, – под своей смоковницей даводзілася дбаць, каб як-небудзь пражыць, накарміць сям’ю, хутчэй стаць получи и распишись ногі. Пазней, у вайну, куды большы клопат займаў яго галаву. Кахання ў яго яшчэ никак не было, ён безграмотный ведаў жанчыны, і ўсё ж, як гэта часта здараецца ў маладосці, ей-ей пэўных узаемаадносін хлопцаў і дзяўчат ставіўся ўжо скептычна.

Можа, у тым, аднак, ён і малограмотный быў вінаваты. Недахоп уласнага вопыту часам кампенсуецца прыкладам знаёмых ці блізкіх. Здарылася так, што перад Іванавымі вачыма прамільгнуў вельмі яскравы выпадак з жыцця, які надоўга засмуціў яго нявер’ем і скепсісам.

Гады двоечка взад получи Паўночна-Заходнім фронце ён быў паранены адначасна са сваім ротным, старшым лейтэнантам Глебавым, у якога паўгода служыў ардынарцам.

Параніла іх у лесе, калі ротны ішоў держи нараду верно камандзіра палка. Цярэшка з рассечаным плячом вывалак яго з-пад агню, перавязаў, потым движение снезе данёс так точно дарогі, получи и распишись якой іх і падабралі абознікі. Іван з сваёй лёгкай ранай увогуле адчуваў сябе ніштавата, а вось з ротным с правой стороны была куды горш. Старшы лейтэнант збялеў як палатно, амаль никак не размаўляў, толькі папрасіў, каб адправілі адразу ў шпіталь, мінаючы дывізійны санбат. Ардынарац разумеў турботы камандзіра – Глебаў малограмотный хацеў палохаць Анютку, тоненькую, з шырока раскрытымі вачыма дзяўчынку, нядаўняга санінструктара іхняе роты, а цяпер медсястру ў санбаце. Усе ведалі, што ў яе з Глебавым безграмотный якая с годами гульня ў заляцанкі, а самае сапраўднае каханне – менавіта таму ротны дамогся яе пераводу ў санбат, дзе было ўсё ж зацішней, чым бери перадавой. Аўтаматчыкі роты таксама па-свойму любілі дзяўчыну – паважаючы камандзіра, мусілі паважаць і яго каханне. Што датычыць ардынарца Цярэшкі, ну так ён, бліжэй после іншых быўшы ля ротнага, дужа прывязаўся ей-ей гэтай дзяўчыны.

Так сталася, аднак, што абмінуць санбат было нельга. Дзе ўжо дальше везці параненага ў шпіталь, калі Іван спалохаўся нават, ці паспеюць яны дабрацца хоць так точно санбата. Коні шпарка неслі батман наезджанай саннай дарозе, а Іван усё пакрыкваў бери ездавога – старога нехлямяжага байца ў дзвюх ватоўках пад шынялём, каб праздник паганяў хутчэй. Глебаў пачаў забывацца, трызніць, лаяцца, ардынарца ён малограмотный пазнаваў ужо, як невыгодный пазнаў і Анюткі, якая з крыкам упала получай сані, калі яны пад’ехалі ўрэшце ага вялізнай брызентавай палаткі санбата.

Гэта быў дужа пакутны вечар. Іван получи ўсё жыццё запомніў кожную драбніцу яго – зорнае марознае неба, змрочныя елкі, неадлучны промежность дыму, ціхую гаману людзей у палаце і болей следовать ўсё – вялікае, няўцешнае горка Анюткі. Яе отнюдь не пусцілі ў аперацыйную, але ў накінутым для плечы кажушку яна ўсё імкнулася туды і ўсё спыняла сясцёр, што выходзілі з маленькай палаткі. Іван таксама сядзеў нате пяньку ля ўвахода і, забыўшыся получи и распишись одонтагра свае раны, лавіў кожную вестку аб стане ротнага. А весткі былі кепскія – аперыравалі старшага лейтэнанта доўга і цяжка, пералівалі кроў, бегалі жете фізіялагічны раствор. Адчувалася ўстрывожанасць, мітусня, напружанне, медыкі стараліся – і про Анюткі, вядома, і таму, што начальства ў дывізіі ведала Глебава і цаніла яго. Іван чакаў доўга. Анютку далеко не суцяшаў, самому было болей чым кепска, толькі курыў, пакуль далеко не апусцеў партабак.

Глебаў памёр у пора аперацыі, яму нават неграмотный паспелі накласці швы.

Ад нечаканага холм нешта спарахнела ў Іванавай душы. Хлопец самовластно даже дзівіўся, што гэтак трудна абышлася яму тая мого – лічыў, што яго псіхіка вслед вайну даволі прывыкла ну да смерцяў. Мусіць, яго перажыванні множыліся чужым горам. Анютка некалькі дзён невыгодный дзяжурыла, малограмотный паказвалася верно параненых, і ніхто яе никак не асуджаў следовать гэта, – наадварот, хлопцы в ложках-насілках у вялізнай, як пуня, палатцы з павагаю казалі аб ёбаный дзявочай прывязанасці. Іван толькі маўчаў. У гэты миг у яго, пэўна, і нарадзіліся своеасаблівыя адносіны верно яе. Не, гэта было зусім невыгодный каханне; тое, што ён адчуваў, хутчэй нагадвала ўдзячнасць дзяўчыне вслед за яе беражлівасць ей-ей свежай памяці ротнага.

За доўгія зімовыя вечары, праведзеныя ў санбаце, ён бадай зусім адвык жартаваць, усміхацца, толькі бясконца смактаў цыгарку з маршанкай ды глядзеў получи и распишись агністае мільганне ў печы, змайстраванай з жалезнае бочкі, якую ага чырвані напальваў санітар шаг прозвішчу Ахметшын. З Анюткай пасля таго вечара яны амаль што малограмотный размаўлялі, і кроме таго вельмі добра адчуваючы душэўны трио адно аднаго. Пачаўшы пасля нядаўняга перапынку дзяжурыць, яна зусім страціла сваю заўсёдную жвавасць і стала безграмотный батман гадах задуменнай і строгай. Агульнае бугор зрадніла іх ціхай маўклівасцю. Іван у чым-колечы памагаў ёй у часочек яе дзяжурстваў. Хлопцы разумелі ўсё, і, хоць ён ніколі ні з кім неграмотный сварыўся, ніхто з іх невыгодный распускаў пры ім языка наконт гэтай дзяўчыны.

Калі трохі падгаілася рана, ён падвязаў нате грудзях руку і стаў выходзіць з палаткі – разам з Ахметшыным брыў получи ўзлесак правда зруйнаванае вёскі, дзе быў вялізны нямецкі могільнік, пакінуты фашыстамі ў часочек мінулагодняга адступлення. Сотні, а можа, тысячы крыжоў выстраіліся гектарах нате дзесяці, як ні зірні – удоўж, упоперак або наўкос – усё роўненькія, як получи парадзе, рады. Хлопцы секлі крыжы і валаклі несомненно палатак. Яны былі з неакоранай падсохлай бярозы і добра гарэлі. Паліць імі печы стала любімым заняткам Івана: дужа ўжо спакойна было глядзець, як старанна нішчыў агонь апошні гэты напамінак аб чорнай навалачы, што прыдбала сабе такі бясслаўны канец для рускай зямлі. Звычайна позна ўвечары, управіўшыся са справамі, Анютка садзілася ну да яго получи насілкі і таксама пазірала ў агонь; хто-небудзь у гэты пора апавядаў у цёмным кутку пра страшнае з вайны або пра вясёлае з даваеннага мінулага. I приблизительно было добра.

Але момент ішоў, параненыя ў санбаце мяняліся: адных эвакуіравалі далей у тыл, другія, падгаіўшы раны, выпісваліся держи перадавую, і аднойчы невялікая нате першы погляд перамена ўраз парушыла ўвесь лагодны спакой гэтай палаткі.

Неяк пасля абеду, калі Іван узяўся збіраць брудныя кацялкі і міскі, каб аднесці іх возьми кухню, ля ўвахода ў палатку пачуліся галасы, тупат і тандем санітараў увалаклі насілкі з параненым. На насілках пад кажушком ляжаў маладжавы яшчэ камандзір з дзвюма шпаламі ў чорных пятліцах (як даведаліся потым, быў ён з танкавай часці, якая падтрымлівала іх дывізію). Маёра пачалі ўладкоўваць у куце, распараджаўся гэтым лично камісар санбата. Іван трохі падзівіўся з такое ўвагі і панёс сабе посуд. Калі ж ён неўзабаве вярнуўся, маёр как-нибудь потом сядзеў нате насілках. Угрэўшыся, ён скінуў з сябе аўчынную камізэльку, і з-пад яе для шырокіх грудзях важна бліснула бадай што паўтузіна ордэнаў. Хлопцы ў палаце прыціхлі і з цікаўнасцю павярнулі галовы ў яго бок.

Лёгка паранены ў абедзве нагі, маёр аказаўся бойкім бери чесалка чалавекам. Ён марна безграмотный глядзеў у мокрую столь, як іншыя, а ўсё болей гукаў истинно суседзяў, хутка перазнаёміўся з байцамі і санітарамі, а верно сясцёр адразу паставіўся па-сяброўску проста і весела. Праз дзень ці двум верно яго зачасцілі дружбакі-саслужыўцы, заходзіла часам начальства. Пры ўсёй відавочнай лёгкасці яго ран неўзабаве, аднак, камандзір папрасіў завесіць яго прасціной. Хлопцы далеко не здзівіліся – усё ж ён быў маёр, і таму зразумелым стала яго жаданне чымсьці аддзяліцца бездна байцоў, хоць гэта і отнюдь не было прынята ў палаце лёгкапараненых. Просьбу маёра ўважылі. У куце паявілася адвешаная старымі просцінамі бакоўка, і з таго часу самае цікавае ў палатцы стала адбывацца там.

Іван пачаў хмурыцца, часам ледзьве падаўляў у сабе, здавалася б, беспрычынную злосць, заўважаючы, як ажывілася, павесялела Анютка, як не-не ды і забяжыць яна жете якой-небудзь справе ў тую бакоўку. Маёр таксама прыкмеціў спрытненькую сястру і рознымі адзнакамі ўвагі пачаў вылучаць яе сярод іншых. Аднойчы ўвечары яна даўжэй, чым заўжды, затрымалася там. Маёр нешта ўсё расказваў ёй пра музыку, пра нейкую оперу. Анютка слухала, перапытвала і наогул з празмернай цікаўнасцю аднеслася верно яго расказу. Нават спазнілася з дакладам дзяжурнаму і атрымала вслед за тое движение тэлефоне вымову.

З таго вечара яна ўжо зусім стала ранейшаю: з бесклапотнаю жвавасцю лётала жете праходзе паміж насілак, пачала жартаваць з байцамі і нават заспявала аднойчы «Синенький скудный платочек». Пэўна, яна беспричинно бы і безвыгодный здагадалася аб сваім вераломстве, калі б незнарок отнюдь не зірнула сверху Івана. Мусіць, сустрэчны позірк яго праняў яе ну да сэрца – дзяўчына заікнулася, упусціла з рук качулку бінта і, безвыгодный падняўшы яе, выбегла з палаткі. Ён, вядома, нічога безвыгодный сказаў ёй, толькі думаў усё: гэта безвыгодный так, никак не можа яна так, ён памыляецца, усё яму здаецца. Чужое каханне балючай ранай несціхана ныла ў ягонай душы, і Іван, як умеў, аберагаў яго, пакутаваў вслед за яго, як, мусіць, малограмотный здолеў бы пакутаваць из-за сваё, якога яшчэ безграмотный было.

Але, відаць, ён памыляўся, супакойваючы сябе. Неўзабаве юнец прыкмеціў, што Анютка далеко не хоча нават сустракацца позіркам з ім і што ёй настойліва карціць зазірнуць после просціны.

Так мінула яшчэ некалькі дзён.

Аднойчы Анютка рабіла маёру ўкол. Быў ранак, яшчэ слаба развіднела, і жете праздник борт занавесак мігцела «кацюша». Чуйны согласен кожнага руху ў бакоўцы, Іван хваёвым венікам вымятаў земляны праход у палатцы, як раптам згледзеў получай просцінах вельмі красамоўныя цені.

Бачна было, Анютка спалохана рванулася з учэпістых рук маёра, але затаілася і безграмотный крыкнула. Іван міжвольна скалануўся, нібы яго працяло токам, потым з невядомаю злосцю вылаяўся, кінуў пад ногі венік і пляснуўся ніцма получи и распишись свій праседжаны ложак.

Ён ляжаў доўга і безграмотный чуў, што рабілася ў палатцы, невыгодный ўстаў снедаць, а калі ранішняя мітусня ўлеглася, сабраў сваё адзенне, завязаў рэчмяшок і, ні з кім отнюдь не развітаўшыся, пайшоў в дарогу.

Апоўдні ён быў как-нибудь ў роце.

Старшына, які праз дзень ездзіў у медсанбат жете яго прадатэстат, прывёз адтуль непрыгожую плётку пра загадкавы Цярэшкаў выбрык. Хлопцы трохі пакпілі ды і супакоіліся, а Іван усё моўчкі курыў. Ён думаў, што ніхто невыгодный зразумее, што адбываецца ў ягонай душы.

05

Першым яго адчуваннем са свету рэальнага была цеплыня.

Нават малограмотный цеплыня, а спёка, духата, парнасць. У дрымотнай свядомасці мроілася, быццам ён ляжыць бери насілках у санбаце ля бочкі-печы, якую приблизительно неміласэрна расшураваў Ахметшын. Пякло, праўда, невыгодный толькі ногі, а болей галаву і плечы. Хлопец адчуваў сверху сабе ліпкую макрэдзь поту, вельмі хацелася павярнуцца, чымся засланіцца эреб гэтай знясільваючай спёкі, і ўсё ж санлявая знямога агортвала приблизительно моцна, што безграмотный было магчымасці нават расплюшчыць вочы.

Так ён пакутаваў у дрымоце доўга, і кошмар тым часам пачаў адступаць, а розум патроху абуджацца і завалодваць стомленым целам. Іван паварушыўся, пацягнуўся, адкінуў руку і нечакана адчуў далонню росную прахалоду травы. Гэта здзівіла яго. Хлопец з намаганнем расплюшчыў вочы, і першае, што ўбачыў, была ярка-чырвоная кветка ля твару. Нахіленая ў бочок святла, яна ўлюбёна падстаўляла сонцу свае чатыры шырокія глянцавітыя пялёсткі, получи краі аднаго з якіх ірдзела-іскрылася, гатовая вось-вось упасці, чысцюткая, як сляза, кропля. Лёгкі, мусіць, ранішні ветрык ціхенька варушыў доўгую тоненькую сцябліну гэтае кветкі. Недзе далей у стракатай гушчэчы травы доўга гудзеў і раптам прапаў чмель; нізкі басавіты гук яго адразу абарваўся, і тады Іван зразумеў, што стаяла поўная, получи ўвесь свет, цішыня. Ад цішыні ён адвык, яна палохала. Не разумеючы, дзе ён, юнец ірвануўся, сеў, шырока расплюшчваючы са сну балючыя вочы, азірнуўся і прыемна здзівіўся подземное царство нябачанай, амаль казачнай прыгажосці вакол.

Увесь вялізны прасторны сонечны схіл ззяў шырокім, як возера, ярка-пунсовым разлівам альпійскага маку.

Буйныя, лапушыстыя, пэўна, отнюдь не таптаныя оголенный чалавека, узгадаваныя вялікаю шчодрасцю прыроды мільёны кветак пераліваліся ўрачыстаю чырванню, ціха варушыліся получи слабым ветрыку і імкнулі далёка ўніз, бери ўвесь прасцяг гэтага затуленага гарамі лугу – целых пад самы цёмна-зялёны хваёвы масіў. Іван, аднак, зірнуў далей, наперад, куды трэба было ісці, і ўраз спахмурнеў. Далёка следовать далінай снегавымі разводамі сінеў усё пирушка жа высачэзны Мядзведжы хрыбет. Мусіць, ён быў куды вышэй после пяройдзены, што дзвюма спарышамі-вышынямі тырчаў ззаду, бо, никак не зважаючы возьми высокае ўжо сонца, цень беспорядок яго празрыстаю сінявай смугою накрываў палову нешырокай даліны. Не заслонены цяпер нічым, ён, бадай, як і ўчора, заставаўся далёкім, аграмадназіхоткім і недаступным.

I туточки Іван трывожна схамянуўся – толькі цяпер ей-ей ягонай свядомасці дайшоў трывожны сэнс цішыні, у голаў ударыў спалох: дзе Джулія? Ён зноў крутнуўся ў доле, зірнуў сюды-туды – наўкола нікога никак не было. Побач, у вытаптаным сярод маку лаўжы, адзінока ляжала разасланая скуранка. Іван ляпнуў сябе движение запазусе – после этого было пуста, полы курткі няроўна выбіліся са штаноў. Але першая трывога яго здесь жа апала – пісталет і абкрышаная трэць буханачкі, пэўна, захінутыя бездна сонца рукавом скуранкі, ляжалі ў траве. Тады ён ускочыў получи и распишись ногі, ліхаманкавым позіркам пачаў аглядаць схіл унізе, тужлівая самота шыбанула ў яго адчуванне – дзе яна? У душы зацьмела вельмі нядобрая здагадка, але ён безграмотный был в состоянии паверыць у тое. Чаму отнюдь не мог, ён пэўна далеко не ведаў, ён толькі малограмотный хацеў таго – ён хацеў бачыць, чуць, адчуваць яе побач. Адзінота нечакана засмуціла яго горш вслед за якую няўдачу.

Ён схапіў пісталет, хлеб, згроб пад паху скуранку і сігануў у траву. Росныя высокія кветкі казытнулі яго распухлыя, падзёртыя і пазбіваныя ступні; ён зірнуў у дол, успомніўшы пра калодкі, але іх безвыгодный было. Тады зноў трывога ахапіла яго – няўжо?.. Босы, ён хутка пакрочыў движение лузе ўніз, ляскаючы нагамі ў суцэльных суквеццях маку, адышоўся батман схіле далёка, затым раптам спыніўся, азірнуўся – ззаду ў густых зараслях кветак адзначыўся яго след. Наўкола ляжала далеко не кранутае жывою істотай чырвонае мора.

Гэта надало пэўную думку. Іван перахапіў пад пахай адзежыну і хуткім крокам вярнуўся верно лаўжа.

Сапраўды, у роснай траве прыкметны быў солдат другога следу – ён кросс некуды ўбок, туды, дзе – відаць было адгэтуль – зачынаўся распадак, і Іван таропка рушыў жете гэтай слабай адзнацы яе ног. Ступні і штаніны яго хутка замакрэлі чистилище расы, наўкола скрозь быў чароўны ў сваім сонечным харастве мак. Ад моцнага духмянага паху п’янела галава, як заўжды, вельмі хацелася есці, тартар стомы і слабасці крыху мутнела ўваччу. Але гэта былі прывычныя адчуванні. Дужае эреб прыроды, загартаванае ў нягодах Іванава цела як-колечы супрацьстаяла ім, ён адчуваў, што сілы ў яго яшчэ былі.

З трывогай у душы, юнец абабег калючы рададэндравы зараснік, абсыпаны вялікімі, жете кулаку, чырвонымі кветкамі, і з невялікага распадка-раўка наперадзе ага яго данёсся голоса вадаспада. Хутка ён узбег получай травяністую выспу, гам гэты стаў зусім блізкі; з чорнага, блішчастага беспорядок макраты каменнага жолаба, разбіваючыся аб скалу, ліўся зіхоткі струмень вады. Навокал у туманным мроіве мітусіліся драбнюткія пырскі, і, пэўна, тартар іх убаку для змрочным каменным фоне вісеў у паветры каляровы кавалачак самай сапраўднай вясёлкі. Безуважны, аднак, верно гэтай нечаканай шчодрасці гор, Іван падняўся в пагорак вышэй і тады раптам унутрана ахнуў, спыніўся, прыгнуўся внизу і замёр. За паўсотню крокаў адгэтуль пад дажджыстым вадзяным россыпам, захінуўшыся аднымі толькі рукамі, спіной правда яго стаяла получи и распишись камяні і мылася Джулія.

Ён адразу пазнаў яе, хоць получи и распишись дзяўчыне безграмотный было ніводнае адзежыны. Распранутая, яна адразу страціла праклятыя адзнакі гефтлінга і адзін возьми адзін з прыродаю зрабілася зусім інакшаю ў сваёй палахлівай дзявочай сціпласці, поўнай таямніцы і хараства. Дзяўчына, вядома, невыгодный бачыла яго і, насцярожана сцяўшыся, цярпліва падстаўляла сваё худзенькае, лёгенькае цела пад густую пырсканіну струменяў, здавалася, гатовая пры першым жа гуку трапянуцца і знікнуць. Па яе зіхоткіх бездна пырскаў востранькіх плечуках блукаў каляровы водбліск вясёлкі.

Не ў стане адолець у сабе чагосьці сарамяжліва-радаснага, Іван паціху апусціўся ў траву, лёг получай спіну, перавярнуўся, – по-над ім гэтак жа перавярнулася чысцюткае, не принимая во внимание адзінага воблачка неба. Волкая прэласць зямлі хмельнаю брагай ударыла і закружыла голаў. Хлопец выцягся пластом сверху травяністым прахладным дзірване і преисподняя прадчування чагосьці неўсвядомлена-радаснага ціха, самолично сабе засмяяўся.

У закутках яго пачуцця нязгасна тлела трывога, наперадзе быў, напэўна, недаступны хрыбет, ззаду... Вядома, што можна было чакаць ззаду жете сваіх слядах з лагера. Але цяпер, у гэтым запаведніку хараства, ля страчанага і знойдзенага ўжо дарагога яму чалавека Івану зрабілася круглым счетом па-дзіцячы радасна і хораша, як безвыгодный было, мабыць, ніколі из-за ўсё яго невялікае жыццё. I ён прагна душой піў гэтую нечаканую харошасць, і никак не стараючыся нават даўмецца, адкуль яна і што ў ім сталася, – проста ён быў па-чалавечы шчаслівы, і ўсё. Праўда, неўзабаве адчуў ён, што тое ненадоўга, – нешта клапотнае і труднае безграмотный пакідала яго і ў гэтай шчаслівасці, нешта трывожыла і гняло, але цяпер Іван прыцяў яго, прыглушыў, потому что приблизительно было невыказна добра.

Ён болей малограмотный выглядваў з маку і ні разу безвыгодный зірнуў для яе. Сарамлівая далікатнасць перашкодзіла яму зрабіць тое, хоць і вельмі карцела; лежачы ніц і невыгодный ведаючы навошта, ён ірваў ля сябе мак і міжвольна складваў галіністыя яго кветкі ў букет.

За гэтым заняткам, поўны свае невыразнае радасці, ён пачуў непадалёк таропкія крокі, ускінуў з травы галаву – пад вадаспадам нікога ўжо безвыгодный было. Джулія, сверху хаду апранаючы паласатую куртку, бегла побач і ніжэй, пэўна, туды, дзе пакінула яго. Ён зноў ціхенька ўнутрана засмяяўся, убачыўшы яе нецярплівы, клапотны, скіраваны ўдаль позірк, але никак не аклікнуў, а, згробшы скуранку, устаў і памалу пайшоў следам.

Пабліскваючы получай сонцы мокрымі, смалянымі истинно чарнаты валасамі, яна хуценька аббегла рададэндран і стала, быццам спатыкнулася, ля іх лаўжа. Нават зводдаль няцяжка было заўважыць яе спалох і збянтэжанасць. Праз побудь на месте яна зірнула ў адзін бок, у другі і падалася танцевальный шаг схіле ўніз, але, нате бягу азірнуўшыся, стала.

– Іван!!!

Спалох, пневмоналгия і радасць адначасна азваліся ў гэтым воклічы. Яника пляснула далонямі і птушкаю кінулася яму насустрач. Іван спыніўся. Здалося яму, цэлую вечнасць никак не бачыў ён гэтых зіхотна-радасных вачэй, далікатна-смуглявага твару, бязладнага россыпу яе кароткіх валасоў-стрыжак. Усё ў ім памкнулася верно яе, але ён сцяў гэта ў сабе, невядома навошта – стрымаў. Януша ж, дратуючы калодкамі мак, падскочыла правда хлопца, аберуч абхапіла яго ради шыю і, павісшы получай ёй, заляпіла яму каля вуснаў п’яны, нечаканы, як стрэл, пацалунак.

– Іваніо!

Ён толькі зацяў дыханне, а яна, усё трымаючыся рукамі из-за шыю, парывіста адкінулася чистилище яго і засмяялася – шчасліва і бесклапотна, любасна ўглядаючыся ў яго твар, які гарэў яшчэ гадес сцюдзёнага апёку яе вуснаў. Затым, усё смеючыся, разамкнула возьми ім свае пальцы, лёгка адштурхнула яго і села ў траву насупраць, адкінуўшыся бери выцягнутыя рукі. Вочы яе ззялі зіхоткім гарэзна-дураслівым смехам, куртка, нядбайна зашпіленая получай адзін гузік-палачку, расхінулася, і ў клінку-ямачцы між грудзей бліснуў маленькі сіні эмалевы крыжык. Гэты крыжык нечаканай цікаўнасцю кальнуў яго позірк. Яня перахапіла яго і, крышачку спазніўшыся, схамянулася, захінаючыся і па-ранейшаму ўсё смеючыся вачыма, тварам, вялікім белазубым ротам, кожнаю часцінкай сваёй маладой свежа-сцюдзёнай беспорядок купання істоты.

Ён, аднак, быў зусім іншы: раптам насупіўся, збянтэжыўся, ибо вслед за якіх паўхвіліны, стоячы так, адчуў, як нешта ў ім рушыцца, штосьці траціцца, як нейкая нязнаная, новая сіла падпарадкоўвае сабе ягоную волю. У праздник жа период ён невыразна яшчэ пачаў разумець, што трэба малограмотный паддавацца, супраціўляцца, адстаяць сябе. Зноў жа яе такі рашучы бяздумны наскок збянтэжыў яго, падумалася: «Нашто так? Як гэта яна так? Чаму? Што гэта ў яе – радасць, парыў?.. А можа?..»

Хмуры і збянтэжаны, ён, аднак, зрабіў крок несомненно яе. Джулія раптам абарвала хохот і ўскочыла насустрач.

– Іван! – пляснула яна ў далоні, убачыўшы кветкі ў яго руках. – Это ест сюрпріз сіньоріна? Да? Да?

Ён і самовластно толькі цяпер заўважыў у сваёй руцэ бунт маку, няўцямна зірнуў сверху яго і засмяяўся. Янина таксама засмяялася, панюхала кветкі, утапіўшы ў качество увесь принадлежащий маленькі зграбны тварык. Затым паклала запах получай траву і хутка-хутка пачала рваць ля сябе мак.

– Джулія блягодаріт Іван. Блягодаріт – очен, очен...

– Не трэба, што ты! – ніякавата загаварыў ён.

– Очен, очен блягодаріт надо. Іван спасат сіньоріну. Руссо спасат італьяно. Ето принимать інтернаціонале. Братство, – напаўжартоўна гаманіла яна, усё рвучы і рвучы мак. Пасля з цэлым ахапкам яго падбегла правда Івана і вываліла ўсё з сваіх рук яму получай грудзі.

– Ну што ты! – здзівіўся ён. – Навошта?!

– Надо! Надо! – смешна вымаўляючы рускія словы, угаворвала яна, і ён вымушан быў ашчаперыць разам з ахапкам маку і скуранку з загорнутым у ёй хлебам. Яна, мусіць, навобмацак адчула ў скуранцы буханачку і раптам пасур’ёзнела.

– Хляб?

– Ага, ну паямо, – ажывіўся чистилище свае няёмкасці Іван, паклаў усё ў балка і сеў сам.

Януся хуценька прысела побач.

06

– З’есці б усё зараз, – сказаў Іван, трымаючы ў руцэ ўсохлы, з кілаграм вагой кавалак содержание – абкрышаны батман краях,

счарсцвелы, аднак усё яшчэ такі апетытны і жаданы, што

абое, гледзячы получи яго, ледзьве ўпраўляліся глытаць сліну.

– Асё, асё, – як рэха, згодна азвалася Джулія, таксама далеко не зводзячы з буханачкі позірку.

Іван у кароценькай нерашучасці зірнуў па-над яе галавой держи далёкі заснежаны хрыбет і ўздыхнуў:

– Не. Усё нельга.

– Нелга. Но?

– Но.

милость Божия зразумела і таксама ўздыхнула, а Іван разаслаў у доле скуранку і паклаў возьми яе гэтую іх болей чым малую рэштку прыпасу. Трэба было зрабіць немалаважнае – адмераць пароўну дзве пайкі і прытым найменш раскрышыць, потому что минус нажа разрэзаць невыгодный было чым.

I ён старанна разломваў хлеб, раскладваючы кавалачкі получи дзве часткі і ўвесь часочек адчуваючы побач галодную нястрыманасць Джуліі. У душы яго ўсё бруіла новае пачуццё правда яе – нешта никак не так братняе, отнюдь не в таком случае бацькоўскае. Добрае і вялікае, яно поўніла яго спагадаю ага яе – такого типа па-дзіцячы непрызвычаенай несомненно вялікіх нягод вайны і таковой бяздумна-рашучай у сваім амаль што падсвядомым, нібы ў птушкі, імкненні верно волі.

Хлопец засяроджана дзяліў. Кожная скарыначка, кожная крупинка ўзважвалася іх пільнымі позіркамі, і ён знарок паклаў у адну кучку болей – невыгодный приблизительно хлеба, як скарынак – разам з акрайцам гэта, паводле лагернага разумення, было значна каштоўней, чымсьці аднолькавы движение вазе кавалак мякішу. Калі ўсё было раздзелена, рэштку, грамаў нате дзвесце, Іван запхаў у кішэню скуранкі.

– Гэта табе, гэта мне, – сказаў ён проста, сверх традыцыйнага рытуалу дзеляжу, і пасунуў ёй кавалак з акрайкам.

Яня ўскінула чорныя, смаляныя бровы.

– Но. Это Іван, сие Джулія, – пераклала яна кавалкі.

Ён зірнуў ёй у твар і з дабратою ў душы заўсміхаўся.

– Не, Джулія, неграмотный трэба. Гэта табе.

Іван хуценька ўзяў сваю долю. Джулія падазрона зірнула получи и распишись яго, паморшчылася і раптам спрытна сунула адну скарыначку ў яго рукі. Ён з скарынкаю единым махом жа падаўся согласен дзяўчыны, але тая, смеючыся, паспешліва адхінулася, ускінула рукі з пайкаю, каб ён безвыгодный дастаў. Хлопец з гарэзнаю ўпартасцю памкнуўся болей, яна выгнулася, дакранулася правда яго бока грудзямі і, каб утрымацца, схапілася вслед яго плячо. Смех яе раптам абарваўся. Нечаканая блізасць гэта незразумелай няёмкасцю казытнула яго, – прыцяўшы ў сабе новае, неўсвядомленае яшчэ жаданне, ён адразу адхіснуўся бездна яе і сеў получи стегно скуранкі. Януся ж гарэзна, нібы дзяўчынка, усмешыста зыркаючы бери яго з-пад брывоў, прыкусіла губу і паправіла получай грудзях куртку.

– Бяры, еш. Твая ж гэта, – сказаў ён, пасоўваючы сверху пале скарынку.

– Но.

З дабрадушнаю лёгкасцю ў настроі, пабліскваючы сваімі бялюткімі зубамі, яна ўзялася грызці собственный акраец.

– Бяры, кажу.

– Но.

– Бяры.

– Но, – упарцілася яна, смеючыся аднымі вачыма.

– Няўступака. Ну, як хочаш... – сказаў Іван і ўкусіў бездна свае пайкі.

Яня неўзабаве з’ела ўсё, – вядома, зусім безвыгодный наелася і тайком пазірала в адтапыраную кішэню курткі. Іван нетаропка, з расцягненай асалодай жаваў, прыкмячаў усе яе позіркі і спакваля пачаў думаць, ці никак не з’есці ўсё. Што затем вслед наедак з гэтых грамаў другім разам, цяпер жа яно было б куды як добра. Але намаганнем волі ён усё ж адагнаў гэтыя думкі, потому что занадта ведаў цану нават і такому мізэрнаму кавалачку, як гэты.

– Яшчэ хочаш? – запытаў ён, урэшце даеўшы і сам.

Янина з падкрэсленай рашучасцю, нібы баючыся перадумаць, пакруціла галавой:

– Но! Но!

– А гэта? – кіўнуў ён получай скарыначку, што ўсё ляжала для сярэдзіне скуранкі.

– Джулія нон.

– Тады ну-кася так: напалам.

– Вас іст дас – напалам?

Дзяўчына запытальна зморшчыла носік. Сонца свяціла ў яе твар, і яна ўвесь момент міжвольна грымаснічала, нібы дражніла Івана.

– Ну, трошкі Івану, трошкі Джуліі.

Ён разламаў скарыначку і адну частку даў ёй – яна з нерашучасцю ўзяла і, адкусіўшы маленькі кавалачак з кончыка, пасмактала.

– Карашо. Гефтлінген чакалято.

– Немцы, яны вымусяць: і черный хлеб шакаладам здасца.

– Джулія бежаль Наполі – кушаль чакалято. Хляб міль малё – чакалято много, – сказала яна, усё жмурачы цёмныя, як ноч, вочы.

Іван безвыгодный зразумеў.

– Бегла ў Неапаль?

– Сі. Рома бежаль. Батіка бежаль.

– Ад бацькі? Чаму?

– А, уна... Една історій, – неахвотна адазвалася яна, яшчэ адкусіла маленькі кавалачак і пасмактала яго. Пасля доўгім позіркам агледзела скарыначку– Батіка хотель плёхой маріто. Рускі ето муж.

«Муж! Яня была замужам!» – гэтая вестка нечаканаю паныласцю ўдарыла ў яго свядомасць, і дзяўчына невядома чаму раптам стала непрыемнай і нежаданай. Яна, мабыць, адчула тое, рухавымі вачыма наўкос зыркнула ў яго раптоўна апанураны твар і ўсміхнулася.

– Нон маріто. Сіньор Дзангаріні невыгодный біль муж. Джулія безграмотный хатель сіньор Дзангаріні.

Усё яшчэ панылы, Іван запытаў:

– А чаму твоя милость отнюдь не хацела?

– О, так біль ун сегрето.

– Які сакрэт?

Яна, кідаючы гарэзныя, са смяшынкамі, позіркі ведь батман баках, в таком случае скоса – получи и распишись яго, смактала скарыначку, а ён сядзеў, утаропіўшыся ў дол, і драў з карэннем клочча травы.

– О, сегрето! Маленько сегрето. Джулія любіль, любіль... вроде ето русско?.. Уно джовіното Маріо. Парень Маріо.

– Во як! – сказаў ён і кінуў убок траву; вецер адразу растрос у паветры травінкі. Хлопец павярнуўся ўбок – цяпер ён чамусьці малограмотный хацеў пазіраць получай яе, ён толькі панура слухаў.

А яна, нібы невыгодный адчуваючы гэтай яго перамены, казала:

– Карашо біль парень. Джулія браль пістоле, бежаль Маріо Наполі. Наполі гуэрра, война. Італьяно шіссен дойч. Джулія шіссен. – Янка ўздыхнула. – Партіджяно італьяно біль малё, тевтон мнёго. Мнёго італьяно убіваль. Мнёго концлягер. Джулія концлягер. Очен плёхо концлягер!

– Што, супраць немцаў ваявалі? – з невясёлай зацікаўленасцю здагадаўся Іван.

– Сі. Так.

– Во! – стрымана здзівіўся ён і запытаў: – А дзе ж твой Марыо?

Янина адказала никак не адразу, падабраўшы верно грудзей калені, ашчаперыла цыбатыя свае галёнкі і, паклаўшы в іх падбародак, паглядзела ўдалячынь.

– Маріо фи уччізо.

– Забілі?

– Сі.

Абое памаўчалі. Івану чамусь разам палягчэла, нібы мінула якая непрыемнасць. Ён зірнуў держи яе – яна з сур’ёзнасцю вытрымала гэты позірк, трошкі засмучаныя ўглыбіні яе вочы пад яго поглядам сталі ўвачавідкі цяплець, кароценькі сум растаяў, і яна засмяялася.

– Почему Іван смотрі, смотрі?

– Так.

– Что ест так?

– Так ёсць так. Пайшлі ў Трыест.

– О, Тріесте! – лёгенька падхапілася яна з травы.

Ён таксама ўстаў, з нечаканаю лёгкасцю ў настроі размашыста перакінуў цераз плячо скуранку. Па макавым полі яны пайшлі ўніз.

Сонца тым часам прыпякала ўсё болей. Цень преисподняя Мядзведжага хрыбта патроху вузеў у даліне, спякотная попельная смуга мроілася для далёкім падножжы гары, ахутвала лясныя схілы. Толькі снегавыя хрыбціны ўгары ўпэўнена ззялі, выставіўшы, як напаказ, кожную бляклую пляму бери сваіх стракатых баках.

– Тріесте карашо! Тріесте партіджяно! Тріесте море! – ажыўлена гаманіла Джулія і, пэўна тартар прыліву ўзнёсласці, заспявала:

Мі способности ді удіре анкора,

Ля воче туа, ім медзо ай фьорі 04 .

Гулліва косячы получай яго свае жучкі-вочы, яна нягучна, але вельмі рытмічна выводзіла незнаёмыя і подземное царство таго яшчэ болей напеўныя словы. Ён невыгодный ведаў, што гэта была после песня, мілагучныя яе пералівы кружылі, вагаліся, нешта падобнае сверху мернае хваляванне мора было ў яе рытме, нешта ласкавае і добрае размерана імкнула з душы.

Пэр нон софріре,

Пэр нон моріре

Іо ті пенсо, э ті амо... 05

Хлопец, зацяўшы дыханне, слухаў гэты мілагучны адгалосак другога, невядомага свету, ды раптам дзяўчына абарвала принадлежащий спеў і падалася ей-ей яго.

– Іван! Учіть Джулія «Катуша»!

– «Кацюшу»?

– Сі. «Катушу».

Ра-а-сцеталі явіні і груші...

По-о-опілі туані надэкой... –

праспявала яна, адкінуўшы галаву, і ён засмяяўся: беспричинно гэта было няправільна і па-дзіцячы няўмела, хоць матыў у яе атрымаўся няблага.

Яня пачала старанна, бы школьніца, спяваць «Кацюшу», безграмотный зусім у модус вымаўляючы словы, і подземное царство таго яму было смешна і хораша з ёю, нібы з вясёлым, прыгожым, паслухмяным дзіцем. Ён ішоў блізка ля яе і ў душы ўвесь минута усміхаўся бездна ціхай чалавечай харашосці, якой опосля где-то даўно безграмотный адчуваў. Невядома было, адкуль і чаму яна, гэта яго лагоднасць – ці мо бездна высокага яснага неба, ці чистилище хараства гор або неабсяжнага шырачэннага прастору, што расхінуўся адсюль, а можа, бездна нябачанага ніколі казачнага багацця кветак і нават дзівосных, змешаных у адзін духмяны водар пахаў? Нешта святочнае, замілавана-сардэчнае лунала надо гэтымі гарамі і лугам, неграмотный верылася нават у небяспеку, у палон і магчымую пагоню і думалася: ці безграмотный прысніўся яму ўвесь мінулы паўгадавы жах лагераў з эсэсманамі, смерцю, смуродам крэматорыяў, несціханым брэхам аўчарак? А калі ўсё тое было сапраўды, ведь як побач з ім магло існаваць сверху зямлі гэтае бессмяротнае хараство прыроды, якая гэта вялікая сіла жыцця аддзяліла-адасобіла яе чысціню тартар злачыннае ашалеласці людзей? Але тое агіднае, нате жаль, невыгодный прыснілася, яно неграмотный было зданню – іх размаляваная палосамі і кругамі вопратка штохвілінна напамінала аб тым, што было і эреб чаго яны канчаткова яшчэ никак не адкараскаліся. I цяпер тут, сярод першатворчае чысціні зямлі, гэтае іх адзенне здалося Івану такого типа нясцерпнай знявагай чалавечнасці, што ён хуценька сарваў з сябе гэтую куртку і загарнуў, каб безграмотный бачыць яе, у скуранку. Джулія перастала спяваць і, заўсміхаўшыся, агледзела яго трохі загарэлыя, крутыя і дужыя плечы.

– О, Эрколе – Геркулес! Руссо Геркулес!

– Які Геркулес? Дахадзяга... – запярэчыў Іван.

– Но, но! Геркулес!

Яня жартоўна пляснула батман яго голай лапатцы і ашчаперыла апушчаную внизу руку.

– Сільно, карашо руссо. Почему рабство шёль?

– Ішоў? Вялі, ну так і ішоў.

– Надо біль фашісто! – Яника рашуча махнула ў паветры маленькім кулачком.

– Біў, пакуль мог. Ды вось...

Падняўшы локаць, ён павярнуўся ага яе другім бокам, і сверху яе рухавым смяшлівым тварыку адразу адбіўся жаль, амаль што спалох.

– Ой, ой! Санта Марія!

– Вось і Геркулес... – уздыхнуў ён.

– Болно? – пыталася яна і далікатным дотыкам асцярожна памацала вялізны шырокі знак – отметина беспорядок нажавога штыка.

Ён смела пацёр бок.

– Ужо не. Адбалела.

– Ой, ой!

– Ды твоя милость далеко не бойся, дзівачка, – ласкава сказаў ён. – Ану, пырні мацней.

Януся ўсё невыгодный адважвалася, і ён, узяўшы ў далонь яе тоненькія пальцы, ціскануў імі шрам. Яника спалохана войкнула і хіснулася пекло яго. Іван прытрымаў яе вслед плечы, гэты кароткі іх дотык адразу шыбануў у душу хвалюючым хмелем, і хлопец, насуперак сабе, адхінуўся. Не, что-то около нельга! Што гэта я? Так нельга. Трэба ісці, дайсці, трэба вырвацца з гэтага фашысцкага кодла – чтобы таго ўцякаў.

– Гэта вось што, – нахмурана сказаў ён, коратка зірнуўшы получи и распишись яе. – Трэба... Трэба хутчэй ісці. Разумееш?

– Я, – пагадзілася яна ўсмешыста і з нейкаю затоенай думкай гледзячы яму ў вочы.

04 Мне здаецца, што автор яшчэ чую

Твой голас між кветак. (іт.)

05 Каб далеко не пакутаваць, каб никак не памерці,

Я думаю пра цябе і цябе люблю... (іт.)

07

Яны спусціліся шаг схіле преисподняя верхняй мяжы лугу верно яго сярэдзіны. Тут мак трохі пачаў расступацца, даючы месца настырнаму багаццю іншых кветак. Сям-там сінелі лапікі буйных духмяных незабудак, калыхаліся в газы званочкі, пекло густога водару жоўтай азаліі п’янела ў галаве. Мясцінамі ў кветкавых чашчобах трапляліся жарсцвяныя плешыны, тырчалі з травы шэрыя камяні, каля іх заўжды было многа калючага шчэбеню, ён шкодзіў ступням. Іван таму пачаў асцярожней выбіраць шлях, углядаючыся ў дол. Аднойчы перад яго тварам у траве бліснула чырвоная кропелька. Ён сагнуўся. Між зубчастых лісточкаў ірдзела некалькі налітых сокам буйных сунічын. Толькі ён сарваў іх, як перад вачыма замільгалі яшчэ чырвоныя зорачкі. Тады ён паклаў скуранку, прысеў; Джулія таксама з радасным воклічам кінулася ў дол.

Ягад было шмат – буйных, сакоўных, амаль скрозь спелых. Іван і Джулія пачалі поўзаць і есці, есці іх прагна, прыгаршчамі, забыўшыся сверху часочек і асцярогу. Мінула, напэўна, шмат часу, сонца пасунулася получай другі бочок неба і моцна высвечвала даліну з пералескамі і парэзаны крывулякамі расселін Мядзведжы хрыбет.

Абліваючыся потам, Іван усё поўзаў шаг траве получи и распишись каленях, калі пачуў ззаду крокі Джуліі. Хлопец азірнуўся, павярнуўся і, выціраючы з ілба пот, сеў. Тоячы ў зыркастых вачах лагодную ўсмешку, дзяўчына хуценька падышла верно яго, апусцілася получай калені і разгарнула ражок свае курткі. На густа запэцканай сунічным сокам паласатай пале чырванела рассыпістая кипка ягад.

– Бітте, руссо Іван, – манерна прапанавала яна.

– Ну, навошта? Я ўжо наеўся!

– Но, же аевся! Эссен!

Яника зачэрпнула рукой ягад і ледзьве отнюдь не сілком прымусіла яго з’есці. Потым з’ела трохі самоё і зноў паднесла жменю несомненно ягонага рота. Ягады з яе рук мелі чамусьці зусім інакшы смак, чым з’едзеныя батман адной, ён выбраў іх вуснамі з жмені і жартоўна казытнуў зубамі яе цёплую духмяную далонь.

Джулія гарэзна пагразілася:

– Нон, нон!

Так яны даелі ўвесь гэты яе ягадны прыпас, і ён узяў пакінутую непадалёк у маку скуранку.

– Айда?

– Айда! – зухавата згадзілася яна.

Задаволеныя і неяк пабліжэлыя адно правда аднаго, яны зноў пайшлі ўніз. Джулія даверліва паклала руку получи яго плячо.

– Суніцы, гэта добра, – сказаў ён, парушаючы сцішаную, добрую, але трошкі чамусьці няёмкую маўклівасць. – Я так точно вайны безграмотный адно возраст імі харчаваўся.

– О, руссо веджітаріані? – здзівілася яна. – Джулія нон веджітаріані. Джулія любіт біфтекс, спагетті, амлет.

– Макароны яшчэ, – дадаў ён, і абое яны засмяяліся.

– Сі, сі, макароні, – пацвердзіла яна і трошкі задзірыста падражніла: – А руссо суніці!

– Часам бывала... Што ж зробіш... Калі безвыгодный ўродзіць – прагаладаешся, – нявесела пагадзіўся Іван.

Джулія здзіўлена зірнула для яго.

– Почему голядаешься? Русланд наравне голядаешься? Русланд само богато. Правда?

– Праўда. Усё праўда.

– Почему голяд? Говорі! – настойвала яна, пэўна ўстрывожыўшыся пекло тых яго слоў.

Ён памаўчаў, ступаючы батман траве і нерашуча згадваючы, ці варта гаварыць ёй аб тым. Але ён спазнаў в будущем прыхільную лагоднасць яе душы, согласен якой міжвольна памкнуўся і сам, і ў ім абудзілася даўно ўжо безграмотный адчуваная патрэба ў шчырасці.

– У трыццаць трэцім, напрыклад, пагаладалі, ибо засуха.

– Вас засуха?

– Якая засуха?.. – Ён сагнуўся і скубануў з книзу жменю травы. – Во, калі сонца спячэ ўсё. I ежовник згарыць. Праз голад і бацька памёр.

Януся здзівілася, хоть стала, строгі яе твар спахмурнеў – выпрабавальна-падазроным позіркам яна глядзела нате Івана. Але невыгодный сказала нічога, толькі выпусціла яго руку і чамусьці адразу зацялася ў сабе. Ён, засмучаны невясёлым успамінам, ціха пайшоў далей.

Так, былі цяжкія гады ў іх мясцовасці. Ратавала, звычайна, бульба, але і яе безграмотный заўсёды мздоимец согласен новай, і тады в сялянскіх сталах з’яўлялася былье З шчаўя і крапівы варылі якое сёрбава, падбавіўшы жменю мукі, пяклі траўнікі, агорклы удовольствие іх получи и распишись ўсё жыццё запомніўся Івану.

У трыццаць трэцім, калі асабліва дапякло, Іванаў бацька кінуў усё і паехаў получи Украіну шукаць заробку і хлеба. Маці ўжо апухла была, малыя ледзьве хадзілі – добра яшчэ, што выручала карова ды новая бульба. Пад восень прыехаў бацька. I раней безграмотный зусім здаровы, у пирушка миг ён зусім знямог: як лёг, эдак і малограмотный ўстаў несомненно Каляд. На Каляды пахавалі. Засталося чацвёра малых. Іван, самы старэйшы, мусіў выхоўваць, карміць. Ой, як нялёгка гэта далося! Усё гэта было балючаю праўдай яго жыцця. Толькі як пра яе раскажаш?

Ён задуменна ішоў, пазіраючы ў дол, дзе мільгалі ў траве шызыя яе калодкі і паціху варушыліся, плылі сверху хадзе двушничек кароткія цені. Джулія пачала, аднак, адставаць, калодкі падаліся назад, ён адчуў нейкую перамену ў яе настроі, але невыгодный азірнуўся.

– I Сібірь біль? Плёхой кольхоз біль? – з яўным выклікам у раптоўна пасцюдзянелых вачах азвалася ззаду дзяўчына.

Ён спыніўся і ўважліва паглядзеў возьми яе.

– Хто табе сказаў?

– Одін плёхой руссо сказаль. Ті хочаш сказаль. Я зналь!..

– Я?

– Ті? Говорі!

– Нічога ваш покорный слуга никак не хачу. Што автор табе скажу?

– Ну, говорі: Джулія да правда! Джулія ошібка!

Твар яе стаў злосны, вочы востра блішчалі, уся яе нядаўняя прыхільнасць так точно яго знікла, і ён напружана стараўся зразумець прычыну гэтай яе перамены, таксама як сэнс яе вельмі непрыемных пытанняў.

– Ну, говорі! Говорі!

Відаць, сапраўды яна нешта ўжо чула, можа, у лагеры, а можа, яшчэ ў Рыме. Але ён цяпер неграмотный был в силах пацвердзіць яе здагадак, ён дальше шкадаваў, што ўспомніў пра голад.

– Біль несправьядлівост? – упарта дапытвалася дзяўчына.

– Якая несправядлівасць? Пра што твоя милость гаворыш?

– Невінні люді Сібірь гналь?

Ён выпрабавальна ўгледзеўся ў яе калючыя вочы і зразумеў, што трэба або сказаць праўду, або выдумляць якую адмысловую хлусню. Толькі хлусіць ён никак не ўмеў і, каб адразу спыніць гэтую прыкрасць між імі, няласкава кінуў:

– Як раскулачвалі – гналі.

Джулія пакутна закусіла вусны.

– Нон правда! – раптам крыкнула яна і нібы ўдарыла яго позіркам – столькі ў яе вачах было болю, крыўды і самае непрыкрытай варожасці.

– Нон правда! Нон! Іван – Влясов!

Януся раптам голасна хліпнула, затуліла далонямі твар. Іван, здрыгануўшыся сэрцам, памкнуўся быў верно дзяўчыны, але яна спыніла яго катэгарычным разгневаным «нон!» і пабегла танцевальный шаг схіле. Ён стаяў, безграмотный ведаючы, што рабіць, і толькі разгублена глядзеў ёй услед. Думкі яго раптам зблыталіся, мальчонок адчуў, што сталася кепскае, але як і што паправіць, никак не ведаў.

Джулія дабегла истинно жарсцвянае, кроме кветак, выспы, села і, скурчыўшыся, падцяла калені. На яго нават і безвыгодный зірнула ні разу.

– Ну і ну! Власаў! – збянтэжана сказаў сабе Іван і, уздыхнуўшы, затаптаўся ў траве.

Здалося, ён сапраўды нарабіў кепскага, недарэчна гэтак парушыў трудна наладжаную і патрэбную ўжо яму чалавечую прыхільнасць яе. Ад усведамлення таго ўсё ў ім заныла, разам асела нядаўняя ціхая радасць, і для душы стала вельмі адзінока.

Ну, ведама ж, яна нешта ўжо чула з таго, што рабілася ў ягонай краіне ў перадваенныя гады, можа, зусім і малограмотный так, як гэта было получай самай справе. Толькі як растлумачыць усё, каб яна зразумела? Ён ніколі ў жыцці безграмотный расказваў нічога пра тыя страшныя гады нават свайму чалавеку, отнюдь не тое што чужаземцу. Так было лепей. Зноў жа, свае безграмотный горш ради яго ведалі ўсё, нікога такія навіны никак не маглі здзівіць. Праўда, у палоне часам здаралася, што хлопцы заводзілі размовы аб мінулым, але перад людзьмі з другіх краін адно толькі хваліліся хараством прыроды, выгодамі свайго дабрабыту. Гэта было зразумела: каму далеко не карціць выглядаць лепей, чым ёсць в самай справе, каму безвыгодный баліць сердце вслед за сваё, роднае? Але Іван у такіх размовах звычайна маўчаў: хваліцца ён безвыгодный ўмеў, а капацца ў тым трудным, што адбывалася некалі ў краіне, проста никак не хацеў, самопроизвольно яшчэ шмат чаго далеко не разумеючы.

Перакідваючы з пляча получай плячо скуранку, юнец таптаўся ў траве; патыліцу і плечы моцна пякло сонца, а ён, колькі ні думаў, усё никак не был в состоянии зразумець, што паміж імі сталася і ў чым тутовник яго віна. Вядома, пра голад лепей бы прамаўчаць, а наконт яе нядобрых здагадак, дык, мусіць, трэба было б настойлівей паспрабаваць пераканаць дзяўчыну ў справядлівасці нашага жыцця. Хоць і вельмі гэта няпроста было растлумачыць ёй, якая барацьба ішла ў пирушка пора бери яго зямлі, але, мусіць, трэба было б паспрабаваць тое. Інакш дужа ўжо крыўдна губляць яе давер і павагу истинно яго. Можа, неграмотный грэх было б дзе і схлусіць, толькі... Толькі невыразна яшчэ адчуваў Іван, што направо была шелковица невыгодный ў ім, – вслед ягонай спіной стаяла нешта вельмі агромністае, усялякае круцельства перад якім выглядала агідай.

Ну, але вось чакай цяпер, хто ведае чаго... Можна было сабе ўявіць, як прыняла б Джулія і яго праўду, выкладзеную шаг шчырасці, – ці магла яна зразумець усю складанасць таго, што некалі прынесла столькі пакутных перажыванняў яму самому.

Але хай! Няўжо ён з усімі яго яшчэ нямногімі, але сумленна пражытымі гадамі і ўсёй яго верай і шчырасцю можа страціць нешта ў вачах гэтага чалавека з Захаду толькі з-за цяжкіх часін ягонага жыцця? Няўжо прыгожая, получи и распишись заходні манер загорнутая ў цэлафан мана даражэй после хоць бы і горкую праўду? Не! Калі ў гэтай дзяўчыны чуйнае сэрца, яна зразумее яго і як трэба паставіцца ей-ей яго самога, таксама як і безусловно яго вартага павагі народа. Гэта Іван усвядоміў з выразнай упэўненасцю, і яму стала лягчэй і спакайней – нібы штосьці ўжо вырашылася і засталося толькі дачакацца вынікаў.

08

Але дачакацца іх у хлопца никак не хапіла цярпення.

Джулія, адвярнуўшыся пекло яго, крыўдліва сядзела воддаль ды раздумна калупалася ў доле, ён, разважыўшы, узяў скуранку і паціху пайшоў несомненно яе. Янка пачула ягоныя крокі, скаланулася, кінула нате яго гняўлівы позірк, затым хуценька падхапілася і пабегла далей. Ён нетаропка ўзышоў возьми выспу і спыніўся. Трэба было чакаць, а можа, і ісці – ён проста неграмотный ведаў, што рабіць. Янина адбеглася сверху лузе і, неграмотный азіраючыся, схавалася вслед за вялізным каменем, што грувастка тырчаў з травы.

Тады ён кінуў у балка скуранку і ніцма лёг бери яе, адчуўшы ў сабе рашучасць чакаць, пабачыць, што будзе далей.

Стала горача. Ад нагрэтай сонцам цвёрдай вапняковай выспы, парослай жорсткай, як свінуха, травой, патыхала сухім пыльным жарам – зусім як аид напаленай печы. Потнай гарачынёй заходзіліся голыя Іванавы плечы, спіна; наўкола ў лугавой траве мільгала і пырхала рознакаляровая лятучая драбнота. Іван пазіраў в камень, следовать якім схавалася Джулія, тая, аднак, малограмотный паказвалася. Ад стомы, гарачыні ды няпэўнасці чакання хлопцу пачала дакучаць дрымота. Мусіць, преисподняя ягад або эреб спёкі адчуванне голаду зменшылася, затое захацелася піць. «От жа яшчэ малограмотный было клопату...» – думаў Іван. Трэба б ісці, як найхутчэй дабірацца истинно вельмі і вельмі, як ён адчуваў, нялёгкага снежнага хрыбта, знайсці с годами які пераход, прыдбаць харчу, а тута вось ляжы і чакай. Сапраўды, куды як недарэчна павярнулася ўсё ў гэтым яго даволі ўдалым спачатку ўцёку. Каб безвыгодный даць дрымоце адолець сябе, ён пачаў дзёўбаць каменным чарапком дол. Аднекуль з травы перад яго тварам з’явіўся вялікі, чорны, з аграмаднымі клюшнямі жук. Пэўна здзіўлены нечаканай сустрэчай, спыніўся, выставіў свае рачыныя вочы і чакаў, грозна варушачы доўгімі гнуткімі вусамі. Іван толькі дакрануўся ей-ей яго пальцам, як пальца в рыло далеко не клади адразу выпрастаў усе свае шэсць ног і апруцянеў. Іван занёс руку, каб пстрыкнуць прэч безвыгодный дужа прыемнае гэтае стварэнне, як раптам учуў ззаду крокі. Ён крутнуўся ў доле таково пругка, што чалавек, пэўна, чистилище нечаканасці, голасна ікнуў і адначасова з незвычайным спрытам скочыў убок. Падышоў ён ужотко зусім блізка і цяпер насцярожана стаяў у траве, уставіўшыся ў Івана нялюдскімі вачыма. Гэта быў усё пирушка жа немец-вар’ят.

– Прывет! – іранічна ўсміхнуўшыся, сказаў Іван. – Жывём, значыць?

Іван нават здзівіўся, ніяк отнюдь не чакаючы ўбачыць яго тут, такога ж здзічэлага, загнанага, счарнелага чистилище поту і бруду, з амаль нялюдскім выразам возьми ссохлым твары, у незашпіленай куртцы і парваных у шматкі штанах. Да таго ж пруссак кульгаў, ледзьве ступаючы возьми адну нагу. Але глядзі твоя милость – прывалокся, пры такім яго стане проста зайздроснай была яго ўпартасць, – як здань, ён неадступна цягнуўся следовать імі, невядома нате што разлічваючы.

– Брот! – ціха, але з прыкметнай пакорлівай роспаччу ў голасе сказаў немец.

– Зноў брот? – злосна здзівіўся Іван. – Ты што – получи и распишись ўтрыманні ў нас?

Вар’ят зрабіў некалькі нерашучых крокаў правда Івана:

– Брот!

– Ты ж збіраўся ў гестапа. Да свайго Гітлера.

– Нікс Птлера. Гітлер капут.

– Капут? Даўно б так.

Наўрад ці разумеючы яго, вар’ят, растапырыўшы кастлявыя рукі, цярпліва і насцярожана чакаў.

Іван запусціў руку ў скуранку і, отнюдь не вымаючы адтуль буханкі, адламаў маленькі кавалак скарынкі. Убачыўшы яе ў Іванавых руках, тевтон ажывіўся, вочы яго заблішчалі, дрыготкія кісці рук у кароткіх абадраных рукавах пацягнуліся наперад.

– Брот! Брот!

– Трымай. I правальвай адсюль.

Іван шпурнуў средства немцу, але праздник безвыгодный злавіў яго, кінуўся сверху зямлю, аберуч згроб скарынку разам з травой і пяском і ўскочыў. Затым, боязна азіраючыся, бокам падаўся ўніз движение схіле, відаць, чакаючы і баючыся пагоні.

«Можа, адчэпіцца цяпер», – падумаў Іван. Тое, што гэты гефтлінг апярэдзіў іх, было бяспечней, чым калі б ён увесь время ішоў ззаду. Іван задуменным позіркам праводзіў яго, пакуль пирушка безграмотный схаваўся ў лагчыне, і зноў лёг для скуранку.

Учарашняя яго злосць согласен гэтага чалавека знікла, хоць ён безграмотный адчуваў безусловно яго і спагады, – вельмі яшчэ свежыя былі ў ягонай душы пневмоналгия страт і памяць аб людзях, якіх загубілі суайчыннікі гэтага немца. Праўда, пирушка был в состоянии быць і антыфашыстам жете перакананні, толькі, вядома, чаго варта перакананне, якое приближенно дарэшты спляжылася. Але болей падобна возьми тое, што гэта які-небудзь выбраковак з іх звярынага ладу, якому проста отнюдь не пашэнціла ў іх нялюдскай службе. У канцлагеры былі і такія. Вось хоць бы і следовать ягоныя ўцёкі і из-за выбух бомбы іх камандафюрэра (калі толькі праздник ачуняе), пэўна, шаг галаве невыгодный пагладзяць – могуць таксама кінуць вслед за дрот бери месца тых, каго безвыгодный асіліў упільнаваць сам. Хоць яго, напэўна, паставяць надзиратель і таксама надзеляць уладай знішчаць. (Вось табе і гефтлінг!) I як быў ён сабакам у адносінах верно людзей, эдак ім і застанецца, хіба што ягоная нянавісць верно зняволеных з прычыны асабістай няўдачы яшчэ пабольшае. Яшчэ ён наробіць людзям бяды.

Фашысты многага дасягнулі ў сваім энтмэншунгу – самай подлай з усіх чорных спраў бери зямлі. I калі іх жывёльную жорсткасць несомненно ворагаў яшчэ можна было зразумець, ну и ну іх бязлітаснасць правда сваіх, якія далеко не дагадзілі ў чым-небудзь начальству, проста здзіўляла. Страх пакарання стаў іхнім галоўным вызначальнікам ва ўсім: усе жылі пад пагрозай спагнання, пакарання, разжалавання, адпраўкі держи фронт, рэпрэсій ей-ей родзічаў. I таму, мабыць, где-то лютавалі, помсцілі из-за гэты личный страсть слабейшым – каму гэта было дазволена – палонным, зняволеным у канцлагерах, яўрэям. Дзіўна было, як пры ўсім тым держи фронце немцы ўсё ж ваявалі ўпарта. Можа, таму, што опасение пакарання немного погодя набываў двайны сэнс і выбар быў невялікі: або ваенна-палявы суд, або савецкая куля – таму і даводзілася трымацца. Хаця прырода гераічнага вельмі складаная, Іван безграмотный любіў разважаць аб ёй, тым больш што неграмотный лічыў сябе ні героем, ні нават смелым. Каб быў герой, никак не даў бы сябе ўзяць у палон, што-небудзь зрабіў бы ў пирушка самы рашучы момант, які вызначыў, пэўна, навек і будучае яго і мінулае. Пэўна, трэба было прыкончыць сябе, і ўсё... На момант у ягонай памяці мільгануў праздник дзень і праздник нажавы, падкопчаны стрэламі штык, які ён убачыў надо сабой, крутнуўшыся з-пад танка. Штык і лодка з брызентавым вушкам у шырокай халяве ды доўгім тронкам гранаты.

Зашчацінены, страшны беспорядок пылу иностранец нешта крычаў, але ён далеко не чуў, потому что побач грымеў танк, ды і наогул ён, мусіць, аглух преисподняя грымотаў бою і получи и распишись кароценькую минуту страціў адчуванне. I тая миг затым дорага каштавала яму, сляды беспорядок яе ў душы і нате целе застануцца, пэўна, навек.

Ён никак не быў у палку ні героем, ні нават прыкметна смелым – быў як і ўсе: па-пехацінску цягавіты і ў меру засяроджаны. За ранейшыя баі атрымаў тры падзякі Вярхоўнага ды двуха медалі «За адвагу» і думаў, што держи большае і далеко не здатны. I толькі вось тут, у палоне, дзе некаму было ні натхняць для салдацкія подзвігі, ні ўзнагароджваць, ні нават браць пад увагу геройскае, дзе вслед за кожную маленькую правіннасць можна было заплаціць жыццём, – шелковица у ім хтось абудзіўся, непакорны, дзёрзкі і ўпарты. Тут ён убачыў падыспад фашызму і, мабыць, упершыню зразумеў, што пагібель – отнюдь не самае горшае з усяго, што можа здарыцца держи вайне.

– Отдаль хляб? – раптам раздаўся по-над ім голас Джуліі.

Ён унутрана здрыгануўся преисподняя неспадзеўкі, але тое, што яна падышла, пранізала яго радасцю, і малый хуценька павярнуўся получи доле.

– Отдаль хляб? – з зацятай устрывожанасцю получи и распишись твары пыталася Джулія. – Мі нон Тріесто? Аллес фініта? Да?

– Ну, што ты! – сказаў ён і ўсміхнуўся. – Толькі скарынку аддаў.

Януся нахмурыла хмырь і пільна глядзела держи яго. Тады ён дастаў з кішэні апошні кавалак.

– Во, толькі скарынку, разумееш?

Пераадольваючы штосьці ў сабе, Джулія прамаўчала. Лоб яе, аднак, паступова разгладжваўся.

– Мі ідет Тріесто? Правда? Но?

– Пойдзем, канечне. Адкуль твоя милость ўзяла, што безвыгодный пойдзем?

На яе твары ўсё яшчэ адбівалася нешта труднае. Дзяўчына, цярэбячы для грудзях куртку, відаць, нешта вырашала і раптам кінулася согласен яго держи дол. Паставіўшы калені, яна абляглася для іх рукамі і схавала ў рукавы твар.

– Руссо! Ты карошы руссо, – загаманіла яна і адной сваёй рукой паціснула яго руку. – Нон Влясов. Буно руссо. Джулія плохо.

– Ну, нашто так? – з раптоўнай няёмкасцю гадес тых слоў запярэчыў Іван. – Нашто? Не трэба...

– Очен, очен, – невыгодный слухаючы яго, казала яна. Відаць, штосьці ў яе, раптам выбухнуўшы, памалу адбалела ради пакутную гадзіну іх ростані, нешта яна зразумела і цяпер папрасіла: – Іван нон бёзе Джулія... Нон бёзе?

– Нічога, усё добра.

Седзячы ў доле, ён ашчадна ўзяў у свае рукі яе маленькую мяккую далоньку. Дзяўчына никак не адабрала яе.

– Нон бёзе Іван, – сказала яна і зірнула ў ягоныя вочы. – Нон бёзе Джулія. Іван знат правда. Джулія нон знат правда.

– Ладна, ладна... Ты гэта нет слов што...

– Джулія очен, очен уважат Іван, любіт Іван, – сказала яна.

Ягоныя рукі з яе далонькай у іх ледзьве прыкметна ўздрыгнулі.

– Ты... піць безвыгодный хочаш? Вады, га?

– Вода? Аква?

– Ага, вады, – узрадаваўся ён. – Вунь там, здаецца, ручай. Айда?

Ён хуценька ўскочыў, яна таксама ўзнялася, абхапіла яго руку вышэй локця і шчакой прыціснулася согласен яе. Ён другою пакратаў яе валасы, пагладзіў, яна неяк унутрана насцярожылася, і ён таропка апусціў руку. Так абое яны, зноў згодныя і прыхільныя, памалу пайшлі краем лугу.

09

Ручай быў неглыбокі і гаманкі – шырокі паток ледзяной вады з гор шалёна імчаў шаг камянях, віруючы пенай і размашыста плёскаючы нате нізкія заліўныя берагі. На адным лугавым завароце ён намыў в траве шырокую касу шэрага жвіру, перайшоўшы якую, Іван і Джулія ўволю напіліся з прыгаршчаў, і дзяўчына адышлася возьми бераг. Іван тым часам падкасаў разадраныя сабакам бриджи і ўвайшоў у ваду глыбей. Ногі заламала подземное царство сцюжы, імклівая плынь сілілася паваліць, але яму хацелася памыцца, потому что пена раз’ядаў твар. Хлопец памацаў свае шархоткія, з ладнай дальше бародкай пашчэнкі, памкнуўся было зірнуць сверху іх у ваду, толькі дарма: у імклівай яе каламуці нічога, апроч камянёў ды пены, нельга было ўгледзець. «Мусіць, зарос, як бандзюга», – падумаў ён і азірнуўся возьми Джулію.

– Я страшны, няголены? – запытаў ён у дзяўчыны, але тая далеко не азвалася – як села, где-то і сядзела ў задуменнасці і пазірала ў адно месца получи беразе. – Кажу, пишущий эти строки страшны? Як дзед, мусіць?

Янка страпянулася, услухалася, намагаючыся зразумець яго думку, – ён усё церабіў свае кучаравыя сківіцы, – і яна здагадалася.

– Карашо, Іван. Очен вундэршон.

Іван пачаў мыцца і думаў, што з ёй нешта сталася – дзяўчына, відаць, чымсь устрывожана, штось перажывае; гэткая засяроджаная яна отнюдь не была нават у часочек уцёкаў, пад носам у немцаў. Зусім отнюдь не ў яе характары была такая раздумнасць, гэта штосьці труднае ёй прычыніў ён, Іван. А Іван, наадварот, чамусьці пазбыўся ўсіх сваіх ранейшых трывог і нате гэтым лугавым прыволлі проста акрыяў душой. Яму было добра з ёй і хацелася развеяць яе клопат, убачыць яе ранейшай – вясёлай, рызыкоўнай, даверлівай. Мусіць, трэба было б улагодзіць яе, супакоіць, толькі Іван никак не был в силах пераступіць нейкую мяжу між імі, хоць і хацеў таго. Нешта няўрымсліва зваблівае ажывала ў ім верно дзяўчыны і ў праздник жа часочек стрымлівалася, вагалася, пакутна марудзіла.

Памыўшыся, ён набраў у прыгаршчы вады і здалёк размашыста пырснуў сверху яе – Джулія зноў здрыганулася, няўцямна зірнула сверху яго і враз жа заўсміхалася для жарт. Ён таксама ўсміхнуўся нязвыкла, получай ўвесь нестандартный шырокі, абкладзены кучаравай бародкай твар.

– Спалохалася?

– Нон.

– А чаго задумалася?

– Так.

– Што гэта – так?

– Так, – пакорліва сказала яна. – Іван так, Джулія так.

Нягледзячы нате нешта нялёгкае ў сваёй душы, яна ахвотна паддавалася яго жартаўлівасці і, жмурачы вочы, усмешыста глядзела, як ён, пакідаючы для жвіры мокрыя сляды босых ног, валюхаста выходзіў так точно яе для траву.

– Хутка твоя милость вучышся па-нашаму, – сказаў ён, прыпамінаючы нядаўнюю іх размову– Здольная, відаць, была ў школе.

– О, мы біль вундэркінд, – жартоўна сказала яна і раптам схамянулася. На яе твары мільгануў спалох. – Ой, санта мадонна: ільсангвэ!

– Што?

– Ільсангвэ! Кров! Кров!

Ён нагнуўся, зірнуў, куды глядзела яна, – держи мокрай ягонай галёнцы поўз эреб калена вузенькі струменьчык крыві. Іван адразу здагадаўся – гэта адкрылася рана, тая, эреб сабакі; нічога страшнага, дагэтуль ён нават никак не знайшоў калі паглядзець яе; цяпер сеў ля дзяўчыны і вышэй загарнуў штаніну. Сапраўды, по-над каленам нага была здорава раздрапана сабачым кіпцюром і, мусіць, у вадзе раскрывянілася. Джулія спалохана памкнулася ну да яго, нібы гэта была Небо ведае якая рана, завохкала, замітусілася.

– О, Іваніо, Іваніо! Очен болно? Болно? О, мадонна! Где получіль подобный боль?

– Ды гэта сабака, – смеючыся, казаў Іван. – Я яго прыдушыў, а ён шкрабануў.

– Санта мадонна! Сабака!..

Спрытнымі рухавымі пальцамі яна пачала мацаць яго нагу, сціраць свежыя і ўжо засохлыя пацёкі крыві. Ён далеко не супраціўляўся – адкінуўшыся назад, аддаўся яе пяшчотнаму клопату; нате душы ў яго было шчымліва-салодка і надзіва шырока. Але з драпіны ўсё ж сачылася кроў, краі раны разышліся і далеко не хацелі зліпацца; хоць зусім і безграмотный балела, нагу трэба было перавязаць.

Джулія прыўстала получи каленях і загадала яму:

– Глядзі нах гора. Нах гора...

Ён зразумеў: трэба было адвярнуцца, і паслухмяна павярнуў твар назад, верно гары. Януся ў праздник момент нешта разадрала сверху сабе, і калі ён зноў павярнуў галаву, у яе руках быў чысты паркалёвы шкумат.

– Медыкаменто надо. Медыкаменто, – казала яна, збіраючыся пачаць перавязку.

– Які после этого медыкамент? Зажыве, як нате сабаку.

– Но. Такой прозопальгия очен плёхо.

– Не печаль – рана. Па-руску гэта – рана.

– Рана, рана. Плёхо рана.

Ён азірнуўся, агледзеўся і, убачыўшы ў траве непадалёк шэрыя бахрома падобнай для падарожнік травы, адарваў преисподняя іх некалькі лісткоў.

– Вось медыкамент. Маці заўжды ім лячыла.

– Ето? Ето плантаго майор. Нон медыкаменто, – сказала яна і ўзяла з яго рук лісткі.

– Ну, што ты! Гэта ж падарожнік. Вунь яшчэ як раны загойвае...

– Нон падаожнік. Ето плантаго майор по-латіні.

– А, па-латыні. А твоя милость адкуль ведаеш?

Янка гулліва зыркнула вачыма.

– Джулія многа-многа знат латіні. Джулія ізучаль ботанік.

Ён таксама некалі вучыў батаніку, але ўжо нічога неграмотный памятаў з гэтай навукі і цяпер, больш спадзеючыся держи людскі звычай, прыклаў лісткі падарожніка верно распухлае драпіны. Дзяўчына з выразам нязгоды пакруціла галавой, але ўсё ж пачала абвязваць нагу белай анучкай. Упершыню, мабыць, Іван адчуў яе перавагу надо сабой: мусіць, адукацыя Джуліі была куды вышэй вслед за ягоную, і гэта яшчэ павялічыла хлопцаву павагу согласен яе. Івана няшмат турбавала рана, яго болей зацікавілі кветкі, назвы якіх яму отнюдь не былі вядомы. Пацягнуўшыся рукой убок, ён сарваў нешта, вельмі падобнае возьми отечественный рамонак.

– А гэта як называецца?

Янка коратка зірнула для кветку:

– Перетрум розеум.

– Ну, зусім никак не па-нашаму. Па-нашаму гэта, мусіць, будзе рамонак.

Ён сарваў яшчэ маленькую сінюю, як адцвіўшы васілёк, сціплую кветачку.

– А гэта?

– Ето?.. Ето прымула аурыкулата.

– А гэта?

– Гентіна пірінеіка, – сказала яна, узяўшы з яго рук пара невялічкія сіненькія гарлачыкі получи жорсткай лісцявой сцяблінцы.

– Усё ведаеш. Малайчына. Толькі па-латыні...

Джулія тым часам як-колечы перавязала рану – зверху получай перавязцы адразу ж выступілі дзве рудыя пляміны.

– Лежі надо. Тіхо надо, – запатрабавала яна.

Ён з нейкаю несур’ёзнай паблажлівасцю ага яе турботы падпарадкаваўся, выцяг нагу і лёг сверху бочок тварам ага дзяўчыны. Януша падцяла пад сябе ногі і паклала руку для яго гарачую эреб сонца галёнку.

– Карашо руссо. Карашо, – казала яна, беражна пагладжваючы яго нагу.

– Харошы, кажаш, а отнюдь не верыш. Власаўцам абазвала, – успамінаючы нядаўні разлад, з папрокам зазначыў Іван.

Янка ўздыхнула і разважна сказала:

– Но влясовец. Джулія верішь, Іваніо знат правда. Джулія же понімат правда.

Іван пільным, працяглым позіркам паглядзеў у яе строгія вочы.

– А што ён табе гаварыў, пирушка власавец? Ты дзе яго слухала?

– Лягер слушаль, – з гатоўнасцю адказала Джулія. – Влясовец говорі: руссо кольхоз голяд, кольхоз плёхо.

Іван усміхнуўся:

– Сам ён свалата. З кулакоў, відаць. Вядома, жылі па-рознаму, невыгодный такі ўжо ў нас і рай, як твоя милость думаеш. Я, праўда, неграмотный хацеў табе ўсяго гаварыць, але...

– Говоріт, Іван, правда! Говоріт! – настойліва папрасіла Джулія.

Ён сарваў пад рукамі рамонак і таксама ўздыхнуў.

– Былі неўраджаі. Праўда, розныя і калгасы былі. I зямля безграмотный ўсюды аднолькавая. У нас, напрыклад, адно каменне. Ды яшчэ балоты. Вядома, прыйшоў бы час, дабраліся б і ну да зямлі. Балот вунь колькі асушылі. Трактары ў вёсцы з’явіліся. Машыны розныя. Дапамога немалая мужыку. Вайна толькі ўсё несомненно халеры спляжыла...

Джулія пасунулася верно яго бліжэй.

– Іван говорі Сібірь. Джулія думаль: Іван шутіль.

– Не, чаму, была і Сібір. Высылалі кулакоў, каторыя заможныя. I ворагаў розных падабралі. У нас у Цярэшках таксама чацвёра аказалася.

– Ворагі? Почему ворагі?

– За буржуяў стаялі. Кароў калгасных сапам – хвароба такая – хацелі заразіць.

– Ой, ой! Какой плёхой челёвэк!

– Вось так. Праўда, можа, і неграмотный ўсе. Але шаг дзесяць бадняк далі. Нізавошта малограмотный далі б. Дык іх таксама ў Сібір. Перавыхоўвацца.

– Правда?

– Ну, а як твоя милость думала?

Лежачы держи баку, ён засяроджана абрываў рамонак.

– Іван очен любіт кровный страна? – пасля кароткага маўчання запытала Джулія. – Белоруссіо? Сібірь? Свой кароші люді?

– Каго ж ми яшчэ любіць? Вось калі бацька памёр, трудна было. На бульбе жылі. Дык в таком случае адна цётка ў вёсцы прынясе чаго, в таком случае другая. Сусед Апанас дровы прывозіў. Пакуль аз многогрешный падрос. Але пападаліся і сволачы. Знайшліся такія – нагаварылі получи настаўніка нашага Анатолія Яўгеньевіча – ну-кась і ўтапілі. Сумленнага чалавека. Бывала, усё са старшынёй калгасным лаяўся з-за непаладак. За язык клопат меў. А сказалі – супраць улады выступаў. Таксама дзесятку далі. Памылкова, вядома.

– Почему а защіцаль честный учітел?

– Зашчышчалі. Пісалі. Толькі...

Іван малограмотный дагаварыў. Міжвольныя гэтыя ўспаміны выклікалі ў ім невясёлы роздум, і ён ляжаў, кусаючы зубамі абскубаную сцяблінку рамонка. Заклапочана-ўважлівая Джулія ціха гладзіла яго забінтаванае гарачае калена.

– Усё было. Старое ламалі, перабудоўвалі – нялёгка гэта далося. З крывёй. I ўсё ж труднае хутка забываецца, помніцца добрае. Часам здаецца: нічога гэтага і безграмотный было. Жылі цяжка, клапотна, можа, і несправядліва ў чымсьці. Але ў міры. А гэта галоўнае. Я вось думаю калі: няхай бы зноў усё вярнулася – і цяжкасці, і голад, але помимо вайны каб. Усё б адолелі. Справядлівейшыя былі б. Пасля экий крыві, гэта ўжо пэўна.

– Руссо феномено. Парадоксо. Удівітелно, – горача загаварыла Джулія.

Іван, выплюнуўшы сцяблінку, перабіў яе:

– Што ж здесь дзіўнага: барацьба. У акружэнні, сярод буржуазнага свету жылі. Чырвоную Армію ладзілі.

– О, армата Россо побеждаль! – падхапіла Джулія.

– Ну вось. Сілу якую накапілі. А пасля вайны, калі гэтую сілу сверху гаспадарку пусціць, ого!..

– Джулія несть слышаль Россія. Россія само болшой справьядлівост. – Янина памаўчала і, здаецца, штосьці прыпомніўшы, варухнула брывамі. – Джулія после етот мыслі ото фатэр, іль падрэ, батіка так ест, убегаль. Рома батіка делай вернісаж – юбілей фірма, біль многа гост, біль офіцір СД. Офіцір біль Россія. Офіцір говоріль: «Россія плёхо, бедно, Россія нон култур». Джулія сказаль: «Ето обман. Россія лючше Германіі». Офіцір сказаль: «Фройлін – камуністі?» Джулія сказаль: «Нон комуністі – правдісті». Ла падрэ ударяль Джулія. – Янина кораценька дакранулася безусловно шчакі. – Пощёчін ето по-рускі. Джулія убегаль вернісаж, убегаль Маріо Наполі. Маріо біль комуністо. Джулія думаль: руссо карашо. Лягер Іван бежаль, Джулія бежаль. Руссо Іван герой!

– Ну які автор этих строк герой? – неграмотный пагадзіўся Іван. – Проста салдат.

– Нон без затей солдат! Руссо фузилер – герой. Само смело! Само сільно! Само... само... – натхнёна гаманіла Джулія, шукаючы рускія словы. Ва ўсім яе тоне адчувалася набалелая шчырасць веры, якой яна вельмі безграмотный хацела здраджваць. – Мі відель ваш любимец лягер. Мі зналь ваш героиня получай Остфронт. Мі думаль, ваш фатэрлянд само сільно, само справьядліво...

– А ён і справядлівы, – заўважыў Іван. – Рабочыя, калгаснікі ў людзі пайшлі. Я вось сверху трактарыста вывучыўся. А настаўнікаў колькі стала. З тых жа мужыкоў. Раней далеко не тое было.

Насупленыя дагэтуль бровы яе варухнуліся, і вочы тартар нейкае рашучае думкі гулліва бліснулі.

– Руссо комуністо Іван спасаль Русланд, спасаль буржуазно монархія Італьяно, спасаль Джулія...

– Ну які автор этих строк камуніст: зашмат гонару. А па-другое, што ж туточки такога: увесь Савецкі Саюз ратуе і Італію, і Францыю, і Грэцыю. I ці мала каго! Хоць яны і буржуазныя. Але ж, апроч нас, хто б яго спыніў. Тады, у сорак другім?

– Сі, сі. Так.

З затоенай усмешкай возьми вуснах, яна шырока агладзіла яго нагу, пасля голы бок. Іван целых сцяўся, слухаючы пяшчотны дотык яе лёгкіх рухавых пальцаў, як раптам яна нагнулася і пацалавала яго сіні знак возьми баку. Ён здрыгануўся, нібы яго пранізалі штыком другі раз, варухнуў рукой, каб абараніцца аид нястрыманай яе пяшчоты, а яна злавіла гэтую яго руку, адагнула яе внизу і ў адзіным безразважным парыве стала цалаваць усе яго шрамы – тартар асколка ў плячы, подземное царство кулі вышэй локця, подземное царство штыка ў баку, асцярожна чмокнула ў павязку для назе. Ён зажмурыўся гадес прыліву чагось страшэнна шчыкотнага ўнутры, напяўся, і тады нейкая рыса ў яго стрыманасці аказалася такого типа вузкай, што балансіраваць нате ёй никак не хапіла цярпення. Не ведаючы, добра гэта ці не, але ўжо аддаўшыся ўладзе невядомае сілы, ён трапятнуўся, прыўзняўся получи и распишись локці. Другою рукой абхапіў яе наўкос цераз плячо, трошкі прыгарнуў і, зажмурыўшы вочы, дакрануўся несомненно яе разамлелых, з прысмакам чагосьці незнаёмага вуснаў.

Пасля адразу ж адкінуўся спіной у траву, вольна раскінуў рукі і засмяяўся, з заплюшчанымі ўсё вачыма. А калі расплюшчыў іх, у сонечным арэоле, пад распушанымі валасамі дзяўчыны ўбачыў нахілены яе твар і раскрыты зіхоткі белазубы рот. У першую тую побудь на месте яна быццам захліпнулася, відаць было, хацела і отнюдь не магла штосьці сказаць, толькі шырока акругліла вочы, і ў іх, хутка пераадольваючы збянтэжанасць, шчодра шыбанула з глыбінь душы радасць, шчаслівасць адкрыцця і здзіўленне. У наступнае імгненне яна прыпала согласен ягоных грудзей, прыціснулася, абшчапіла яго шыю рукамі і блізка-блізка ля яго твару зашаптала горача і аддана:

– Іваніо... Аміка...

00

Нешта труднае і пабочнае, што ўвесь время утрымлівала іх адно тартар другога воддаль, было пераадолена, перажыта шчасліва і амаль раптоўна. Мусіць, тыя пакутныя парадоксы, што дапякалі Джулію, неяк былі ёю зразуметы – з гэтага моманту к абаіх засталіся толькі бражная духмянасць зямлі, макавы водар і спякотны бляск высокага неба. Сярод гэтай першабытнай стыхіі ў адным кроку бездна смерці нарадзілася нязведанае, таямнічае і ўладарнае, яно жыло, прагла, палохала і клікала...

Распластаўшыся получи зямлі, Іван гладзіў і гладзіў яе вузенькую, напечаную сонцам спіну, дзяўчына ўсё гарнулася правда яго грудзей і сваёй гарачай аксамітнай шчакой церлася аб яго рассечанае асколкам плячо. Вусны яе, безграмотный перастаючы, шапталі штось незразумелае, іншамоўнае, але Іван і безо таго адчуваў усё. Смеючыся вачыма, тварам, душой, ён нібы абмёр у нейкай шчаслівай бязважкасці; неба ўгары кружылася; зямля, нібы вялізная касабокая талерка, усё хінулася кудысь і вагалася, гатовая вось-вось абрынуцца ў невядомую прорву, і подземное царство таго было соладка, хмельна і боязна.

Час, мусіць, перастаў про яго існаваць, адышла ў нябыт небяспека, ля самага хлопцавага твару горача тлелі банан вялікія чорныя вугалі ў шырока раскрытых яе вачах. У іх цяпер невыгодный было ні пакуты, ні клопату, ні гарэзнасці – нічога, апроч труднага, уладарнага ў сваёй немаце клічу; нешта падобнае Іван адчуваў возьми краі бяздоння, якое заўжды страшыла і вабіла адначасна. У яго безвыгодный было ніякае сілы супрацьстаяць гэтаму клічу, ды ён і далеко не ведаў, ці трэба было стрымлівацца; ён зноў намацаў вуснамі вільготную жвавасць яе рота, адчуў касцяную цвёрдасць зубоў. Дзяўчына моўчкі замерла, ён прыгарнуў яе аберуч і сціх. Стала ціха, ціха, і ў гэтую цішыню велічна, як з нябыту ў вечнасць, ліўся, шумеў, булькатаў горны паток. Хацелася растварыцца, знікнуць у яе трапяткіх абдымках, сплыць у вечнасць з патокам, увабраць з зямлі ўсю яе моц і самому стаць зямною магутнасцю – шчодрай, ціхай, пяшчотнай...

А зямля ўсё вагалася, кружылася неба, праз паўрасплюшчаныя павекі ён незвычайна зблізку бачыў пяшчотную акругласць яе шчакі, пакрытай маленькімі, высвечанымі сонцам варсінкамі; гарачай ружовасцю ззяла падсветленая ззаду тоненькая ракавіна вуха. Ён пацягнуўся правда яе мочкі з ледзьве прыкметным следам гадес дзірачкі, ціхенька намацаў яе губамі – Джулія пругка трапятнулася целам.

Пэўна абуджаны гэтым яе рухам, недзе ўнутры ў ім разгублена азваўся незнаёмы, зусім тута чужы голас – ён завагаўся, запратэставаў, ён чагосьці баяўся. Мусіць, у яго безвыгодный было аргументаў, настойлівых, неабвержаных доказаў – уся логіка яго адмаўлення ўвасобілася ў пытаннях-дакорах: «Навошта? Навошта?.. Што твоя милость робіш?.. Што робіш? Ты ведаеш, хто яна? Ты вельмі мала ведаеш... Не, твоя милость зусім отнюдь не ведаеш! Адкуль яна? Ты прыпомніў, з якога свету?»

Іван стараўся безвыгодный слухаць, заглушыць у сабе недаверка, ён отнюдь не хацеў нічога ведаць цяпер, ён адчуваў, як віраваў, плёскаўся, гуў ручай, гула получай ўсю глыбіню зямля, трубнымі хорамі ўторыў ёй настырны і ўладарны парыў душы...

Мусіць, зямная вось у пирушка период нахілілася, аднак ён далеко не заўважаў – ён гатовы быў рынуць у бяздонне, цяпер нічога никак не мела значэння: у ягоных руках была яна. Януся – тая незямная і нязнаная, затанулая ў нясцерпным буйстве макавай чырвані, прыціхлая, маленькая, аслабелая і таму яшчэ болей магутная – по-над зямлёй, по-над сабой, надо ім...

Недзе зусім блізка пад імі, здавалася, у глыбінных нетрах зямлі гуў, імкнуў, струменіў шалёны паток, ён цягнуў, вабіў у свае неспазнаныя нетры-глыбіні; у хлопца безграмотный стала сілы супраціўляцца яму... Яня забілася рыбінай, заплескатала ў ягоных руках, возьми шырока расхінутых вуснах нараджаліся і паміралі словы – чужыя, родныя, вельмі зразумелыя словы...

Толькі словы цяпер отнюдь не мелі значэння.

Зямныя нетры, і горы, і магутныя гімны ўсіх патокаў зямлі затаіліся і згодна благаславілі вялікую таямніцу жыцця...

01

Абудзіўся ён раптам, трывожна-радасным намаганнем волі – схамянуўся пекло думкі, што заснуў і даў знікнуць са свайго жыцця чамусьці надзвычай вялікаму і радаснаму.

Іван прыўзняў галаву, разам усё згледзеў і заўсміхаўся аид таго, што за гроши напалохаўся – нічога далеко не знікла, безвыгодный прапала, нават невыгодный прыснілася, як здалося ўпачатку. Упершыню из-за шмат время ява была шчаслівейшая из-за самы радасны сон.

Джулія ляжала ніцма, спакойна паклаўшы павернутую вкривь галаву получай выцягнутую ў траве руку, і спала. Дыханне яе, аднак, малограмотный было мерным і роўным, як у сонных людзей, – часам яна замірала, нібы прыслухоўвалася правда чагось, з перарывам выдыхала, затым ішло некалькі роўных кароценькіх уздыхаў і – стрыманы радасны выдых. Крыху раскрытыя вусны яе ўвесь часочек варушыліся. Ён падумаў спачатку, што яна шэпча, але слоў никак не было, вусны, мабыць, толькі адбівалі таямнічыя праявы яе сну, таксама як і шчокі, павекі вачэй, якія і ў сне торгаліся, варушыліся, уздрыгвалі. Але ўсе гэтыя навеяныя сном перажыванні яе былі лагодныя і ціхія, – мусіць, снілася ёй штосьці шчаслівае, і возьми вуснах часочек чистилище часу праступала добрая, сцішаная ўсмешка.

Іван павярнуўся для бочок і сеў. Пэўна, яны доўга праваляліся ў гэтым лаўжы, сонца ўжо спаўзло з небасхілу і, мабыць, заходзіла из-за счарнелым горбам спарыша-вяршыні. Без сонечнага святла дужа сціпла, амаль непрытульна выглядаў такі ўрачыста-зіхоткі ўдзень луг. Далячынь густа спавілася туманам, і хоць хмар неграмотный было, змрочная туманістая смуга падмыла далёкія хрыбты гор, дашчэнту затапіла даліну. Мядзведжы хрыбет страціў усё сваё лясное падножжа і, яшчэ овца ззяючы срэбрам вяршынь, нібы падталы, плаваў у дымчатым туманным моры. Гэта было апошняе развітальнае святло незвычайнага і нечаканага, як узнагарода, сённяшняга Іванавага дня. На бляклым небасхіле ўдалечыні ўжо запалілася і ціха гарэла адзінокая, самотная зорка.

Ён зноў павярнуўся ну да Джуліі, – мусіць, трэба было паднімацца і ісці, але яна спала где-то соладка, круглым счетом бездапаможна-знясілена, што ён проста неграмотный адважыўся парушыць гэты, такі патрэбны ёй, сон. Ён пачаў прагна глядзець получи и распишись яе рухавы і ў сне твар, так, быццам упершыню бачыў яго. Цяпер, пасля ўсяго, што між імі сталася, кожная яе ўсмешыстая рыса, кожны рух набывалі близкий паглыблены сэнс. Хацелася пазіраць так, бясконца, уважліва пазнаваць пачуццём зманлівую таямніцу чалавечай душы. Наперакор усяму ён адкрыў у ёй неспадзяванае – сціплае і радаснае – і, здаецца, ледзьве отнюдь не захлынуўся быў у праздник сваёй першай хмельнасці. Цяпер, праўда, хмельнасць крыху апала, выраўнялася, але затое адчуванне шчаслівасці стала яшчэ большае, і ягоны недаверак-голас змоўк назаўжды. Наогул ён быў проста дурань, што что-то около доўга сумняваўся ў гэтым чысцейшым і, мусіць, самым бескарыслівым у свеце стварэнні. Спасцігшы тое цяпер, ён, невыгодный кратаючыся, як возьми чароўную таямніцу прыроды, глядзеў і глядзеў держи яе – маленькае чалавечае дзіва, гэтак позна і радасна адкрытае ім у жыцці, і малограмотный адчуваў у сабе ні пагарды правда яе, ні чагось брыдкага; было толькі нешта ціхае, добрае, яно ей-ей краёў напаўняла яго пяшчотай.

А яна ўсё спала, прынікшы правда шырокіх грудзей зямлі; варушыліся, трапяталіся яе тоненькія ноздры, і маленькая, чырвоная багоўка задуменна паўзла движение яе рукаве. Яника выпаўзла са складкі, растапырыла крыльцы, але никак не паляцела, бы перадумала, папаўзла далей. Ён асцярожна скінуў багоўку, беражлівым дотыкам паправіў нате дзяўчынінай шыі перакручаны для чорным шнурку крыжык. Януся ўсё далеко не прачыналася, толькі трошкі перапыніла дыханне, тады ён паправіў держи яе спіне загорнуты покромка курткі і ўсміхнуўся. Хто б был в состоянии падумаць, што яна вслед двум дні стане для того яго тым, чым неграмотный стала ніводная мужской половой орган суайчынніца, запалоніць яго душу ў такі, здаецца, самы няздатны для того таго час? Хіба был способным ён прадбачыць, што ў сваіх чацвёртых уцёках, ратуючыся пекло пагібелі, гэтак нечакана напаткае першае сваё каханне? Як усё зблытана, перакручана, перамешана нате гэтым свеце! Невядома толькі, хто перамяшаў тое, інакш як бы атрымалася вось гэта – у палоне, бери парозе смерці, з иностранный нязнанай дзяўчынай, чалавекам другога свету? «Што б сказалі хлопцы, калі б даведаліся пра такія падрабязнасці ягоных уцёкаў?» – падумаў ён, і гэтая думка непрыемна ўразіла яго. Куды як нялёгка было адказаць получи такое пытанне, але Івана малограмотный трэба было вучыць прамаце ў адносінах ага сябе. Хлопец лёгка ўявіў суровы, незадаволены твар Галадая – той, пэўна, отнюдь не дапусціў бы ніякага кахання. Галадай заўжды ведаў, чаго хацеў, і быў няўхільны ў сваіх намерах. Мусіць, неграмотный пахваліў бы яго і Жук, які насіў у сабе занадта вялікую злосць в фрыцаў, каб апраўдаць нейкае дальше каханне держи шляху ну да помсты. Янушка, напэўна, зважыў бы, неграмотный лаяў, мусіць, памкнуўся б вытлумачыць усё маладосцю, але ў душы таксама ці апраўдаў бы. Не дараваў бы – праўда, движение новый прычыне – і дахадзяга Срэбнікаў. А ён, таксама неграмотный мякіш сярод іх, невыгодный баязлівец і малограмотный слабак, вось далеко не ўстаяў, пакахаў гэтае маленькае альпійскае дзіва, якое гэтак нечакана аказалася самым значным і дарагім з усяго, што сустракалася яму ў жыцці.

I ўсё ж трэба было ісці далей. «Не пора после этого валяцца, вылежвацца, мусіць, трэба б пабудзіць яе», – падумаў ён і самолично лёг побач – цесненька, несомненно самага бока, і асцярожна, каб неграмотный патрывожыць яе сну. Агорнуты пяшчотаю несомненно дзяўчыны, ён адхіліў гадес яе галавы навіслыя сцябліны маку, адагнаў беленькага пырхоткага матыля, які ўсё прымерваўся сесці держи яе валасы. «Хай яшчэ трошкі... – думаў Іван, усё мосцячыся побач. – Яшчэ – і трэба ісці... Ісці ўніз, у даліну...»

Над затуманенай навалаю гор у супакоеным вячэрнім небе ціха дагараў шырокі Мядзведжы хрыбет. На крутых яго схілах усё вышэй узнімалася шэрае сутонне ночы і ўсё менела ружовага бляску получай піках-вяршынях.

Неўзабаве яны і зусім пагаслі. Хрыбет адразу сцяўся і асеў, шэраю дымнасцю ахуталіся горы, і получи пакуль што святлявым небе прарэзаліся першыя зоркі. Іван, аднак, в будущем малограмотный ўбачыў іх – ён заснуў з апошняю сваёй думкай: трэба ўставаць.

Абудзіла яго ўжо Джулія. Мусіць, гадес холаду яна заварушылася побач, цясней тулячыся ага яго бока. Санлявы яшчэ, Іван адразу адчуў яе і прахапіўся. милость Божия ашчаперыла яго рукою і горача-горача зашаптала ў вуха поўныя пяшчоты словы – незнаёмыя, чужыя і дужа дарагія яму словы. Ён прыгарнуў яе і вуснамі сустрэў яе вусны...

Было ўжо зусім цёмна. Пахаладала. Чорнымі бери паўнеба гарбамі высіліся бліжнія вяршыні, угары мігалі рэдкія зоры; вецер, мусіць, зусім сціх, потому что неграмотный шалясцеў нават мак, толькі несціхана і роўна шумеў, булькатаў побач паток. Травяное багацце лугу ўначы запахла в ўсю сваю духмяную сілу, пекло яго водару лёгкая п’янасць пацякла ў крыві. Зямля, горы, неба з спакойнай упэўненасцю драмалі ўначы, а Іван, прыўзняўшыся, схіліўся верно дзяўчыны і глядзеў-углядаўся ў яе твар, нейкі безвыгодный такі, як удзень – супакоены, як гэтая ноч, прыціхлы, быццам трошкі спалоханы. У вялізных яе вачах варушыліся цьмяныя зрэнкі, і ў іх далёкай глыбіні бліскала батман ледзьве прыкметнай зорачцы. Начныя цені невыразна блукалі движение яе твары, а яе рукі і ўначы неграмотный трацілі сваёй трапяткой жвавасці – усё гладзілі, пеставалі ягоныя плечы, шыю, патыліцу.

– Джулія! – ціхенька пазваў ён, усё прыгортваючы яе истинно сябе.

Янина пакорліва азвалася – ціха, з пяшчотай і адданасцю:

– Іваніо?

– Ты невыгодный баішся мяне?

– Но, Іваніо.

– Што ашукаю, пакіну цябе?

– Но, аміка. Іван нон обман. Іван – руссо. Кароші, мілі руссо!

Таропка і пругка, з нечаканай интересах яе тоненькіх рук сілай яна прыціснула яго безусловно сябе і радасна, ціхенька засмяялася.

– Іван – маріто. Нон сіньор Дзангаріні, нон Маріо. Руссо Іван – маріто.

Ён з задавальненнем, нават з патаемным гонарам у душы запытаў:

– А твоя милость давольна? Не пашкадуеш, што Іван – марыта?

Яника шырока расплюшчыла зацененыя яго нахіленай галавой вочы – зоркі ў яе зрэнках здрыгануліся і заскакалі.

– Іван – кароші, кароші маріто. Мі будэт маленькі-маленькі філіё... Как ето по-рускі, скажі?..

– Дзіця?

– Нон дітя! Как ето маленькі руссо?

– А, сын, – трошкі здзіўлена падказаў ён.

– Так, сін! Ето карашо. Такой маленькі-маленькі, кароші сын. Он будэт Іван, да?

– Іван? Ну, можна і Іван, – пагадзіўся ён, зірнуўшы па-над ёю ў чорную далячынь хрыбта, і ўздыхнуў.

милость Божия прыціхла, нешта думаючы. Абое получи хвіліну змоўклі, кожны ўвайшоў у земля сваіх думак. А навокал ціха ляжалі горы, скупа бліскалі рэдкія зоркі, чорнай, непрагляднай аблогай накрыўся макавы луг. Было ціха-ціха, толькі шумеў, віраваў паток, але ён малограмотный парушаў цішыні, і Івану здавалася, што ў цэлым свеце іх толькі трое – яны і паток. У апошніх яе словах штосьці было клапотнае, яно сагнала з Іванавага твару ўсмешку. Страціўшы жартоўную лёгкасць, ён набрыў для штось труднае і сур’ёзнае ў сабе і, мабыць, упершыню ўбачыў яшчэ адзін паваротак у іх дужа безвыгодный простых адносінах. А Джулія, наадварот, надумаўшы штось, неўзабаве прахапілася гадес радасці і зноў сціснула яго ў сваіх абдымках.

– Іваніо! Іваніо, карашо! Как ето карашо – філіё, сін! Маленькі сін!

Пасля яна разняла рукі, павярнулася ніц, зоркі зніклі з яе вачэй, і твар цьмяна зашарэў у траве светлаю плямай, сверху якой у глыбокіх ценях вачніц ледзьве прыкметна блішчалі вочы. Кароценькае захапленне яе змянілася нечаканым клопатам.

– Іваніо, а идеже будэм жіт? Рома? – Яня трошкі падумала. – Нон Рома. Рома батіка уф бёзе. Трыесто?..

– Што раней часу загадваць, – сказаў ён.

– О! – раптам ціха ўсклікнула яна. – Джулія знат. Мі будэм жіт Россія. Белоруссіо. Дэрэвня Тэрэшкі, блізко-блізко банан озера... Правда?

– Можа быць. Што ж...

Раптам яна нешта ўспомніла і насцярожылася.

– Тэрэшкі кольхоз?

– Калгас, Джулія. А што?

– Іваніо, плёхо кольхоз?

– Нічога. Калі-небудзь палепшае. Не долго жа ўсё... дрэннаму быць.

Вялікай сваёй пяцярнёй ён паварушыў яе жорсткія густыя валасы, яна, ухіліўшыся, вызваліла галаву і прыгладзіла яе.

– Валёс довольно болшой. Джулія растет болшой карошій валёс. Болшой валёс красіво, да?

– Ага, – пагадзіўся ён. – Красіва.

Яника памаўчала крыху і пасля, вяртаючыся ў думках безусловно ранейшага, сказала:

– Іван будэт ла вараре 06 фэрма, плантація. Джулія будэт... Как ето?.. Віртін вілла 07 . Мі готовить мнёго-мнёго макі. Как етот люг!

– Так, так, – задуменна згаджаўся Іван, заварушыўшыся ў доле.

Яму дужа закалола нагу пад перавязкаю, мусіць, трэба было б паправіць яе, але цяпер ён безвыгодный хацеў непакоіць дзяўчыну. Ён толькі выпрастаў і вальней паклаў нагу ў траве, задумліва слухаючы, як гаварыла яна побач – шчыра, замілавана, з вялікай пяшчотай і марай.

– Мі будэм мнёго-мнёго фортуна... Я очен хочу фортуна. Должен біть смертный фортуна. Правда, Іваніо?

– Так, так...

Відаць, змагаючыся са сном, яна гаварыла ўсё цішэй, голас яе рабіўся ўсё болей санлівы, і неўзабаве дзяўчына сціхла. Ён ціхенька пагладзіў яе і падумаў, што, мабыць, трэба даць ёй спачыць, выспацца, усё роўна ўжо няшмат засталося гэтае ночы – першай ночы іх шчасця. А назаўтра ісці. Толькі хто ведае, што нарыхтавала ім гэтае заўтра?..

I ён доўга глядзеў этак у неба – адзін получай адзін з Сусветам, з сотнямі зор, вялікіх і ледзьве прыкметных, з крывою дарогай Чумацкага Шляху цераз усё неба. Нейкі зачатак трывогі і непакою пачаў выцясняць з адчування кароткую яго шчаслівасць.

За гады вайны ён зусім как-нибудь потом адвык пекло такога простага чалавечага імкнення, якім ёсць імкненне ей-ей шчасця. Дзе ўжо со временем было жадаць шчасця, калі апошнія магчымасці выдаткоўваліся держи тое, каб як-небудзь выжыць, никак не даць знішчыць сябе, а к гэтага быў толькі адзін спосаб – забіць. У жыцці панаваў бязлітасны звычай барацьбы – знішчаць согласен сябе падобных, чаго невыгодный робяць нават драпежнікі ў дачыненні согласен істот аднаго віду. I дзеля чаго? Дзеля матэрыяльнай выгады, дзеля панавання звярынай ідэалогіі, дзеля ўладарнасці маленькай кучкі по-над іншымі? Пракляты навек нямецкі фашызм, няўжо безвыгодный хопіць ва ўсёй тваёй зграі здольнасці зразумець, што нельга будаваць сваё шчасце получи и распишись вялікім няшчасці мільёнаў? Знішчаючы іншых, твоя милость першы вытруціш у самім сабе здольнасць истинно радасцей, твая единица бездна тваіх жа злачынстваў абрасце чорнаю поўсцю варожасці, якую разам з тлустым кавалкам твоя милость імкнешся пакінуць нашчадкам. Але ці захочуць яны ўзяць гэты брудны кавалак з тваіх акрываўленых рук? Ці неграмотный пажадаюць і яны сонца справядлівасці і міру пасля пирушка прасмярдзелай трупамі ночы, у якой твоя милость дзесяць гадоў трымаў свет?

Добра, што нядоўга ўжо засталося баляваць гэтым зверыядаўцам і ўрэшце калі-небудзь запануе і шчасце. Прыйдзе период – спазнаюць людзі вялікую вольнасць кахання і адданасці, толькі наўрад ці суджана гэта ім... Мілая, сардэчная Джулія, яна залятае ў марах гэтак далёка, мусіць, зусім далеко не падазраючы, што яшчэ чакае іх танцевальный шаг шляху ў Трыест. Мусіць, вырваўшыся з лагера і спазнаўшы каханне ў гэтым дзівосным макавым раі, яна падумала, што ўсё страшнае ўжо ззаду, а наперадзе толькі радасць. Калі б так! Варта хоць трошкі разважыць, як стане зразумела, колькі яшчэ пакут наперадзе: аўтастрады ў даліне, перайсці якія вельмі нават нялёгка, рэкі, пераплыць якія хто ведае як, населеныя пункты, якія далеко не абмінуць. А людзі, засады, сабакі... I ў дадатак ну да ўсяго недаступны снежны хрыбет! Як перайсці яго ім, распранутым, разутым, галодным?

А яна тым часам ціхенька спала сверху баку, падагнуўшы каленку. Ён устаў, агледзеўся, абышоў яе і зноў сеў, опосля апанураны і злы, таму што дужа хацелася есці, а галоўнае – балела нага. Галёнка, здаецца, усё пухла, дужа сціскала павязка. Іван крыху паслабіў яе, абмацаў – нага пыхала жарам, і хлопца пачалі даймаць дрыжыкі. Давялося ўзяць з травы ненавісную паласатую куртку і захутацца, але цяпер і яна грэла слаба. Прыслухаўшыся ей-ей сябе, Іван падумаў, што малограмотный живоглот яшчэ захварэць – што тады будзе? «Не, приблизительно нельга! – падбадзёрваў ён сябе. – Трымайся!»

Але штосьці перамянілася ў яго настроі, Іван адчуваў гэта, і трывога, як вада ў дзіравую лодку, усё прыбывала ў яго пачуццях. Добра, што Джулія нічога кепскага, бадай, безвыгодный адчувала і соладка спала. Ён таксама сеў побач, босыя ступні свае захінуў палою скуранкі, якой прыкрыў яе, і стаў пазіраць у ноч. Неўзабаве яго пачало хіліць возьми сон, дакучала мернае бульканне патоку.

Мабыць, ужотко возьми світанні ён невыгодный ўтрымаўся і неўпрыцям задрамаў, уткнуўшы твар у калені.

06 Працаваць. (іт.)

07 Гаспадыня вілы. (іт.)

02

Прыцьмелая ў дрымоце трывога раптоўным штуршком нібы ўдарыла яго ў самае сэрца. Яно здрыганулася этак моцна, што здалося, ледзьве никак не вырвалася з грудзей. Ён прахапіўся адразу і ў тое ж імгненне пачуў недарэчны вар’яцкі крык:

– Во біст ду, руссэ? Зі гебэн фір ін брот! Зі габэн філе брот 08 .

Над лугам патроху світала, сонца яшчэ безграмотный ўзышло, было непрытульна і шэра. Мусіць, напаўзло воблака, і гор далеко не было відаць – клубчастая кудзеля туману, чапляючыся вслед паніклыя росныя макі, паўзла ўздоўж схілу. Іван адразу тузануў з Джуліных ног скуранку, дзяўчына прахапілася і спалохана загаманіла нешта, а ён, стоячы получай чацвярэньках, пільна ўглядаўся ўніз, адкуль данёсся крык. Праз колькі секунд юноша здагадаўся, што гэта – вар’ят, але адразу ж здалося: ён никак не адзін, з ім людзі. I сапраўды, никак не паспеў ён праз туманец каго-небудзь згледзець, як пачуў сцішаны пагрозлівы вокліч: «Гальтс маўль!» 09 і звычайную нямецкую лаянку.

Джулія таксама пачула гэта, зразумела ўсё і кінулася согласен Івана. Учапіўшыся ради рукаў ягонае курткі, яна ўтрапёна ўзіралася ўніз, у дымнае месіва туману, сярод якога, здалося, мільганулі чалавечыя цені. Ён схапіў яе из-за руку і, прыгнуўшыся, падцяг истинно ручая, дзе было ніжэй. У иной ягонай руцэ была скуранка, калодкі ж яе засталіся недзе ў маку.

Моўчкі з усяе сілы яны кінуліся збоч ручая ўгору.

Іван таропка сігаў жете беразе, пераскокваючы камяні, і безвыгодный выпускаў з свае рукі пальцаў Джуліі; дзяўчына ледзьве спраўлялася вслед ім і ўсё палахліва азіралася. Іван шукаў позіркам якога зручнага месца, каб перабегчы цераз ручай бери праздник бок, – после этого можна было схавацца ў скалах і высокіх зарасніках рададэндрану. Але паток разгоніста імчаў з гор, далеко не абяцаючы нідзе пераходу, – сунуцца туды было безнадзейна.

«Добра, што воблака! Добра, што воблака!» – стукала ў Іванавай галаве думка. Імклівае клочча туману пакуль што трохі хавала іх беспорядок немцаў, якія былі недзе зусім блізка. «Пракляты вар’ят, чаму ваш покорнейший слуга безвыгодный забіў яго? Усе яны аднае пароды – і разумныя і звар’яцелыя. Вось і яшчэ здрада! Ці малограмотный апошняя?..» – у роспачы думаў Іван і бязлітасна хлеб Джулію, малограмотный выпускаючы яе рукі. Яны ўжо мінулі заваротак ручая, узбеглі сверху бераг, далей было адкрытае месца. Перш чым выскачыць держи лугавы росны прастор, мальчишка упаў сверху калені, прыўзняўся, цяжка сапучы, зірнуў уніз – хмарь прыкметна радзеў, ужотко сталі відаць дальнія камяні ў маку, выспа, дзе ён учора сустрэў вар’ята. I тады ў туманнай прыцьмеласці паветра ён згледзеў некалькі немцаў – нешырокім ланцугом, разбрыўшыся танцевальный шаг лузе, яны набліжаліся безусловно выспы.

Немцы яшчэ неграмотный бачылі іх. Уцекачы, нямала прабегшы, как-нибудь потом далекавата адышліся. Іван зірнуў держи Джулію – получи и распишись яе рухавым, яшчэ з адзнакамі сну тварыку відаць была вялікая стомленасць, дзяўчына ледзьве неграмотный захліпалася бездна дыхавіцы. «Хоць бы вытрымала! Хоць бы яна вытрымала!» – прагна жадаў Іван, потому что ў такім іх становішчы толькі ўласныя ногі маглі даць паратунак. I трошачкі аддыхаўшыся, ён зноў тузануў яе после руку. Яня – відаць было – бегла з вялізным напружаннем, але невыгодный адставала бездна яго.

Шумна дыхаючы, яны ўзбеглі ўжо куды вышэй сярэдзіны лугу, ногі жете калені намоклі аид расы, стадиодром іх, аднак, з кожнай хвілінай станавіўся маруднейшым. Іван пачаў прыкметна накульгваць возьми правую нагу, якая стала надзіва непаслухмянай, нібы пераседжаная. Спачатку ён таково і падумаў, што, задрамаўшы, адседзеў яе, але непадуладная млявасць у ёй неграмотный міналася, пад каленам круціла сухажылле. Джулія неўзабаве заўважыла тое і спалохана тузанула яго следовать руку:

– Іваніо, нога?

Ён правалок нагу движение траве, стараючыся ступіць як мага натуральней, але гэта яму неграмотный дужа ўдалося. Тады Джулія, азірнуўшыся, кінулася так точно яго получи и распишись калені і ўчапілася ў штаніну, хочучы агледзець рану.

– Надо вязать, да? Я трошки вязать, да?

Ён настойліва адхіліў яе рукі.

– Нічога никак не трэба. Давай хутчэй.

– Болно, да? Болно? – пыталася яна, зацяўшы трывогу ў вялізных сваіх вачах і запытальна ўглядаючыся ў яго. Ад стомы пад паласатай куртачкай шалёна хадзілі яе грудзі. Ускінутыя надо вачыма жорсткія бровы нервова трымцелі.

– Нічога, нічога...

Перамагаючы боль, ён таропка пакульгікаў вышэй. Джуліна ручка выслізнула з яго пальцаў, і ён малограмотный ўзяў яе – дзяўчына, штораз азіраючыся, бегла побач.

– Іваніо, аміка, мі будэм жіт? Скажі, будэм? – з роспаччу, пекло якое разрывалася сэрца, пыталася яна получи и распишись бягу.

Хлопец зірнуў сверху яе, никак не ведаючы, што адказаць, і ўбачыў столькі мальбы і надзеі ў яе позірку, што паспяшаўся схлусіць:

– Будзем, вядома. Хутчэй толькі...

– Іваніо, мы хютчэй. Я бістро. Я карашо...

– Добра, добра.

Яны ўжо дабеглі верно верхняе мяжы лугу. Тут недзе ў камянях пачыналася сцежка, танцевальный шаг якой яны трапілі сюды ўначы. У гарах-скалах, мусіць, можна было б затаіцца. Але воблака, пэўна, как-нибудь спаўзло з лугу, навокал яшчэ болей развіднела, хмарь увачавідкі радзеў, у праяснелых разрывах яго ўжо зусім выразна мільгалі лапікі маку, камяні. «Чорт, няўжо никак не вырвемся? – затрымцела трывожная думка. – Няўжо згледзяць? Не, таго отнюдь не павінна быць!» – супакойваў сябе Іван і крочыў усё вышэй. Маючы немалы вопыт уцёкаў, ён разумеў усю складанасць такога становішча і ведаў, што калі немцы заўважаць іх, то, бадай, опосля безвыгодный выпусцяць.

Сцяжыны, аднак, никак не было, яны ўсё лезлі движение травяністым лугавым схіле. Добра яшчэ, што пад’ём быў некруты, адно дапякалі нізкарослыя зараснікі рададэндрану, якія моцна скалолі іх босыя ногі. Праўда, трохі вышэй пачынаўся хваёвы сланік, у ім дальше можна было схавацца. Джулія малограмотный адставала, по низкой цене ён непакоіўся: босая, з акрываўленымі ступнямі, яна лезла трошкі ўперадзе тартар яго, і, калі азіралася, ён бачыў бери твары такую рашучасць уберагчыся преисподняя бяды, якой никак не прыкмячаў ради ўвесь іхні дорога чистилище лагера. Цяпер ёй быццам невыгодный шкодзілі ні камяні ў доле, ні стома, ні калючкі і патырчакі, – здаецца, нібы тыгрыца, яна гатова была люта змагац-

ца следовать жыццё.

– Іваніо! Скора, скора!

Ужо яна падганяла яго! Адзначыўшы гэта, Іван сцяў зубы, – здаецца, справы ягоныя станавіліся дрэнь: нага ўсё болей налівалася цяжарам. Ён цішком саўгануў разадраную штаніну ўгору і сразу жа апусціў – калена азызла, пасінела і зрабілася тоўстае, як бервяно. «Што из-за халера яшчэ – няўжо заражэнне?..»

А тут, як получай бяду, апошняе клочча воблака праплыло міма – наволок стрымана зардзеў чырванню маку. I враз жа з туману выплылі адна, другая, трэцяя, змрочныя, як тыя камяні, постаці немцаў. Чалавек восем іх стомлена ішло цераз луг, топчучы кветкі, зазіраючы ўгору нате схіл.

Далей как-нибудь можна было отнюдь не хавацца...

Іван сеў, кінуўшы для долина скуранку, побач спынілася панылая, здалося, разгубленая Джулія – некалькі секунд тартар дыхавіцы яны безграмотный маглі вымавіць ні слова, толькі нема глядзелі получи и распишись сваіх даганятых. А тыя адразу ж загаманілі, нехта, выцягваючы руку, паказваў получай іх, данёсся зычны вокліч каманды. Усярэдзіне ланцуга валокся чалавек у паласатым, рукі яго, здаецца, былі звязаны из-за спіной, і два канваіраў, калі ён спыніўся, штурхнулі яго ў плечы. Гэта быў, відаць, усё пирушка жа вар’ят.

Немцы заварушыліся жывей і, крычучы, кінуліся ўгору.

– Ну што ж, – сказаў Іван. – Ты толькі малограмотный бойся. Не бойся. Хай ідуць!..

Каб малограмотный замінала скуранка, ён надзеў яе ў рукавы і дастаў з кішэні пісталет. Джулія нібы скамянела ў панылай маўклівасці, бровы яе зусім самкнуліся, для твары ценем лёг выраз рашучай упартасці.

– Так, пайшлі. Хай бягуць – зморацца.

– Шіссен будэт? – здзіўленым голасам сказала Джулія, нібы толькі цяпер зразумеўшы, што ім пагражае.

– Страляць далёка. Хай страляюць, калі патронаў шмат.

Сапраўды, немцы пакуль малограмотный стралялі, яны толькі крычалі сваё «хальт», але ўцекачы таропка падаліся вышэй, безусловно зарасляў сланіку. Джулія ўжо пазбавілася першай збянтэжанасці, зноў стала рухавай, рызыкоўнай і, здавалася, гатовай верно ўсяго.

– Пуст шіссен! Я отнюдь не боялся. Пуст шіссен! – казала дзяўчына.

Няспынна азіраючыся, яна блізенька падскочыла ага Івана і ўзяла яго ради руку. Ён удзячна паціснуў яе сцюдзёныя грабки і неграмотный выпусціў іх.

– Іваніо, эсэсман шіссен – мі шіссен! Мі нон лягер, да?

Ён заклапочана сцяў бровы.

– Вядома. Ты толькі неграмотный бойся.

– Я невыгодный бойся. Руссо Іван безграмотный бойся – Джулія безвыгодный бойся.

Ён безграмотный баяўся. Вельмі ўжо шмат страху было перажыта ім после гады вайны, каб і цяпер баяцца. Як толькі немцы ўбачылі іх, ён неяк ураз супакоіўся, сабраўся ў адно, наліўся рашучасцю і спрытам – цяпер толькі б даў Бог сілы і яму, і Джуліі: прыглушаная трывога после яе ныла ў яго душы. Усе астатнія пачуцці ён задушыў у сабе, цяпер яны былі непатрэбны, яны шкодзілі. Ад гэтага часу ўступалі ў дзеянне жывёльныя інстынкты барацьбы, пачынаўся паядынак у спрыце, хітрасці, хуткасці – трэ было ўцякаць і берагчы сілы, отнюдь не дапусціць получи и распишись стрэл немцаў, прабіцца ей-ей аблокаў, якія з ночы нерухома ляжалі получи вяршынях гор. Толькі так. Іншага выйсця ў іх малограмотный было.

08 Дзе ты, рускі? Яны дадуць хлеб! У іх шмат хлеба. (ням.)

09 Маўчаць! (ням.)

03

Урэшце яны дабраліся правда сланіку, але хавацца ў ім невыгодный сталі – сховішча ўжо отнюдь не трэба было. Асыпаючы нагамі пясок і шчэбень, хапаючыся рукамі из-за калючае голле, Джулія першая ўзлезла получи абрыў і спынілася. Іван, бокам заносячы хворую нагу, лез следам. На крутым месцы пад самым верхам ён проста отнюдь не ведаў, як ступіць, каб вылезці з-пад кручы: гэтак балела ў калене. Тады дзяўчына наверсе ўкленчыла і працягнула яму сваю тоненькую, слабую руку. Ён зірнуў получи сінія пражылкі вен получи и распишись запясці і адхіліў руку – хіба яна здолела б вывалачы ягоны цяжар? Але Джулія таропка нешта затараторыла держи дзіўнай мешаніне італьянскіх, нямецкіх і рускіх слоў і настойліва падхапіла яго пад локаць, неяк падтрымала, і ён урэшце ўзвалок в кромка сваё набрынялае цяжарам цела.

– Скоро, Іван, скоро! Эсэс!

Сапраўды, немцы даганялі іх. Пярэднія перайшлі ўжо марш і карабкаліся жете круцізне, астатнія даганялі пярэдніх. Апошнім, спатыкаючыся, са звязанымі рукамі, брыў вар’ят у паласатым і з ім канваір. Нехта з пярэдніх, убачыўшы іх ля сланіку, закрычаў і выпусціў чаргу з аўтамата. Стрэлы пратрашчалі ў ранішнім паветры, водгулле гулка разнесла іх батман далёкіх цяснінах. Іван азірнуўся – было далекавата, і мера ён далеко не пачуў, а калі зноў падаўся наперад, ледзьве неграмотный наскочыў получи Джулію, якая ляжала держи схіле.

– Ты што?

– Нон, нон! Нон эршіссен! – азіраючыся з радасным бляскам у вачах, сказала яна і ўскочыла. На твары яе свяціўся жвавы, гарэзны азарт. – Сволячы эсэс! – звонкім абураным голасам закрычала яна немцам. – Фэрфлюхтэр! Швайн! Нікс эршіссен, аге!

– Ладна, кінь ты! – сказаў Іван.

Трэ было берагчы сілы, што карысці дражніць тых зверыядаўцаў. Але Джулія, відаць, отнюдь не хацела проста где-то уцякаць – злосць і даўняя стоеная крыўда, пэўна, узялі сваё.

– Гітлер капут! Гітлер кретіно! Ну, шіссен, ну!

Немцы яшчэ пусцілі некалькі чэрг, але ўцекачы былі куды вышэй вслед за даганятых, і ў такім становішчы, ведаў Іван, пацэліць з аўтаматаў было амаль немагчыма. Гэта, відаць, адчула і Джулія – тое, што навокал малограмотный дзынкнула ніводнае кулі, запаліла яе злою гарэзнасцю.

– Ну, шіссен! Шіссен, ну! Фашісто! Бріганті! 00

милость Божия расчырванелася бездна стомы і абурэння, вочы яе гарэлі злым чорным агнём, кароценькія густыя валасы матляліся беспорядок ветру. У заключэнне свае лаянкі яна схапіла з-пад ног кремень і, няўмела размахнуўшыся, шпурнула яго ўніз, – падскокваючы, ён пакаціўся далёка-далёка.

Іван бездна абрыву палез першы. Як-колечы яны карабкаліся ўскрай сланіку, пад’ём рабіўся ўсё болей круты. Чорт бы яго ўзяў, гэты зараснік, добра, каб ён быў там, унізе, дзе яшчэ можна было схавацца, а цяпер ён толькі шкодзіў, калоўся, чапляўся. Лезці ж цераз яго напрасткі было страшна – беспричинно густа спляліся яго пакручастыя, як дрот, смалістыя галіны. Кідаючы крата вслед за разам трывожныя позіркі ўгору, хлопчик шукаў якой болей прыдатнай дарогі, але нічога лепшага здесь безвыгодный было, і гэта прымусіла яго зацяць у сабе трывогу. Угары іх чакаў новы, куды болылы следовать папярэдні, сыпучы абрыў, узлезці в яго яны, мусіць, далеко не здолеюць...

Джулія, аднак, пэўна, таго никак не бачыла і безвыгодный адчувала. Занятая сваркай з немцамі, яна крыху адстала, а пасля таропка даганяла яго. Ён, задыхаўшыся, прысеў і выцяг уніз хворую нагу.

– Іваніо, нога? – спалохана глянула яна знізу.

Ён далеко не адказаў.

– Нога? Дай нога!

Ён моўчкі ўстаў і зноў паглядзеў возьми кручу, яна таксама зірнула туды, агледзела гэтую сцяну, і позірк яе ўстрывожыўся.

– Іваніо!

– Ладна. Пайшлі.

– Іваніо!

Яе твар зноў перасмыкнуўся, нібы тартар болю, яна азірнулася – немцы таропка лезлі іхнім жа следам.

– Іваніо, морто будэм! Нон Тэрэшкі? Аллес нон?

– Давай хутчэй! Хутчэй! – никак не адказваючы, строга прыкрыкнуў ён, потому что інакшага выйсця, як толькі павярнуць у сланік, у іх отнюдь не было.

I юноша закусіў вусны і шаснуў у гэты неадольны гушчар, які абмінала нават звяр’ё. Адразу калючыя іголкі сотнямі ўпіліся ў ногі, але ён отнюдь не зважаў сверху іх – ён ашчаджаў толькі калена, пекло болю і напружання бери лбе высыпаў сцюдзёны пот. Не дужа асцерагаючыся, толькі сабраўшы ў вузел усё трыванне, ён ашалела палез сярод сланіку ўбок, у абход кручы.

– Ой, ой! Ой! – роспачна войкала Джулія, але таксама лезла вслед ім – отнюдь не вельмі ўмела, малограмотный разбіраючы шляху, часта чапляючыся следовать калючча і падаючы.

Ён неграмотный супакойваў яе і безвыгодный падганяў – ён толькі азіраўся получи и распишись грань стромы, дзе вось-вось павінны былі паказацца немцы.

Праўда, в гэты в один из дней ім пашанцавала, яны амаль што дабраліся несомненно верхняе мяжы зарасніку, калі ўнізе з-за кручы вылез першы эсэсман. Тут ён рабіўся ўжо небяспечны, потому что яны хоць і адышліся далей, але мала ўзняліся ўгору – розніца ў вышыні паміж імі і немцамі была невялікая. Як толькі иностранец узняў галаву, каб згледзець іх, Іван таропка прыцэліўся з пісталета і стрэліў.

У гарах гулка пакацілася адгалоссе.

Вядома, ён безграмотный пацэліў: было далекавата, але бундес засцярожліва шаснуў пад абрыў, і ў паветры затым разнеслася доўгая рассыпістая чарга. «Тр-р-р-р-рт... Тр-р-р-р-т... р-р-р-рт... р-р-т...» – усё далей адносячы, размножылі чаргу горы. Калі рэха сціхла, уцекачы кінуліся далей. Нечаканы пісталетны стрэл, пэўна, збянтэжыў немцаў, і сверху кручы нейкі часы ніхто безвыгодный паказваўся. Пасля сверху краі яе з’явілася паласатая постаць.

– Іваніо, гефтлінг!

Вар’ят, шырока расставіўшы ногі, узлез получи и распишись кручу і, хістаючыся, закрычаў ім сваім недарэчна сарваным голасам:

– Руссэ! Руссэ! Хальт! Ворум ду гэйст вэг? Зі мочь брот гэбэн 01 .

– Цурюк! – крыкнуў Іван. – Шіссен!

Вар’ят угнуўся і кінуўся назад, тама в яго, чуваць было, закрычалі немцы і, крыху счакаўшы, амаль адначасова ўсе, колькі іх было там, высыпалі з-за абрыву.

Здаецца, становішча ўсё горшала. Да седлавіны, дзе канчаўся сланік, было зусім блізка, але ўжо тогда немцы маглі дастаць з аўтаматаў. Трэба было як-небудзь затрымаць іх і прарвацца ради седлавіну. Іван укленчыў, прысланіў туловище пісталета ага хісткае галіны сланіку і стрэліў другі раз, затым трэці. Пасля ўгнуўся, стаіўся ў нізкарослым гушчары, верно яго держи чацвярэньках шаснула Джулія.

– Іван, нон распорядитель аллес! Нон аллес! 02

Ён зразумеў, дакрануўся верно яе худзенькага пляча, супакойваючы, – двушничек патроны ён, вядома, пакіне получи и распишись самы паследак. Ён чакаў страляніны з боку немцаў, але тыя маўчалі: шырока разбегшыся, яны таксама палезлі ў сланік. Тады ён ускочыў і, прыгінаючыся, каб хоць троху прыкрыцца, пакульгікаў угору, ага седлавіны збок кручы.

Мусіць, немцы ўсё ж зрабілі памылку, што, гледзячы получи іх, самі падаліся ў сланік. Гэты зараснік, аказваецца, безвыгодный толькі затрымліваў рух, ён яшчэ никак не даваў бачыць, прыцэліцца, і пакуль яны валакліся там, Іван з Джуліяй, ледзьве жывыя беспорядок стомы, дабраліся ага седлавіны.

З апошніх сіл, усім целам чакаючы стрэлаў ззаду, яны дабеглі ага яе і кулямі скаціліся держи другі бок. Іван перш-наперш акінуў позіркам новы далягляд – з аднаго боку целых пад самыя нізка навіслыя аблокі ўзнімаўся гэткі ж, як і ззаду, круты камяністы схіл, з-пад ног картинг каціўся эякуляция у лагчыну, следовать якой пачыналася новая невысокая горная складка. Сям-там раскіданыя по-над гарамі, плылі белыя, як авечы статак, аблокі; вышэй пекло іх суцэльная навісь хмар закрывала снегавыя вяршыні.

Як толькі яны выбеглі з седлавіны, Джулія, склаўшы ля грудзей далоні, упала получи и распишись калені, і вусны яе таропка-таропка зашапталі нейкія словы.

– Ты што? – крыкнуў ён.

милость Божия невыгодный адказала, а яшчэ прашаптала некалькі слоў, і ён, дужа кульгаючы, пабег уніз. Яня тута жа ўскочыла і дагнала яго.

– Санта Марія поможет. Я просіт очен-очен...

Ён шчыра здзівіўся.

– Кінь ты! Хто паможа? Давай хутчэй!

Не ведаючы, куды падацца, і невыгодный маючы сілы лезці ўгору, яны беглі наўкос батман схіле ўніз, у лагчыну. Седлавіна з кручай пакуль што затуляла іх подземное царство немцаў. Бегчы ўніз было куды як добра: цела неслася, здавалася, само, хоть падгіналіся калені. Іван, аднак, усё далеко не был в силах саўладаць з безлистый і вельмі кульгаў. Джулія апярэджвала яго, але далёка малограмотный адбягалася і часта-часта азіралася. Мусіць, тое, што яны вырваліся ледзьве малограмотный з-пад самага носа ў немцаў, поўніла яе жвавасцю і нейкім нястрыманым азартам. Зухавата азіраючыся, яна гаманіла з надзеяй і радасцю:

– Іваніо, мі будэт жіт! Жіт, Іваніо! Я очен хотель жіт! Браво вітта!

«Ой рана, ранение радавацца!» – думаў Іван, толькі ён отнюдь не пярэчыў – хай! Ён таксама азірнуўся і адразу ўбачыў, як у седлавіне з’явіўся першы эсэсман. Ён цяжка вылез з-за выспы – рослы, у падцятых брыджах, мундзір держи ім быў расшпілены, і в грудзях бялела сарочка. Не, ён никак не спяшаўся страляць, хоць яны былі і безвыгодный дужа далёка преисподняя яго і куды ніжэй, – ён з паўхвіліны ўзіраўся ў іх, стоячы нате месцы, а пасля загаманіў нешта тым, што, пэўна, ззаду падыходзілі ну да яго, і зарагатаў. Рагатаў ён доўга, штосьці гукаў наўздагон, пасля спакойна сеў сабе ў седлавіне і зняў пілотку.

Джулія падскочыла несомненно Івана і затармашыла яго ради рукаў.

– Іваніо, Іваніо, смотрі? Он кароші тэдэско! Он пустіль нас? Пустіль нас! Пустіль... Смотрі!

Хлопец бачыў усё і безвыгодный был в состоянии даўмецца, чаму яны невыгодный стралялі і безграмотный даганялі, чаму яны кінулі іх і, сабраўшыся купай, пасталі получай гары. Адзін з іх адышоўся ўбок і, замахаўшы аўтаматам, пачаў крычаць:

– Шнэллер! Шнэллер! Ляўф шнэллер! 03

– Іваніо, дьявол пусть нас! – бегучы, радасна лепятала Джулія. – Мі жіт, мі жіт!

Іван маўчаў.

«Што следовать халера? Што вслед жарты? Што яны надумалі?» Ягоная галава ледзьве отнюдь не разрывалася гадес таго, што ён отнюдь не был способным зразумець новыя выкруты ворага. Гэта сапраўды было дзіўна. Але ён ведаў, што тое – неграмотный где-то сабе, што немцы отнюдь не бездна дабраты свае спынілі пагоню, што ворагі рыхтуюць нешта яшчэ болей кепскае.

Але што?

Яны дабеглі ў самы ніз лагчынкі, прадраліся праз рададэндран в другі яе борт – невысокі, адхоністы ўзлобак – і знясілена пайшлі ўгору. Пясчаныя выветрыны і калючкі нізкарослай травы ўшчэнт скалолі іх ногі, але цяпер яны ўжо отнюдь не адчувалі жорсткасці внизу – Джулія в таком случае выбягала наперад, ведь вярталася, азіраючыся получи и распишись немцаў угары. Януся радавалася ўсё болыл, чым далей яны адыходзілі бездна седлавіны. Аднак яго панылы выгляд, урэшце, невыгодный был в состоянии безвыгодный ўстрывожыць яе.

– Іваніо, благодаря этому фур’ёзо? Нога, да? – пыталася яна.

– Не нага...

– Почему? Мі будэт жіт, Іваніо. Мі убегат...

Здаецца, ён далее здагадаўся, у чым была справа. Не адказваючы ёй, мальчик подбегам кульгікаў жете ўзлобку, які далей крута загінаўся ўніз. Тым самым ён хаваў іх тартар немцаў, гэта было добра, але...

Яны выходзілі з-за пагорка, і тут, пэўна, Джулія таксама нешта ўцяміла і спынілася. Горы наперадзе раптам раздаліся, упоперак іх шляху вялікім прасцягам засінела паветра – унізе ляжала змрочная цясніна, з якой клубіўся, поўз угору туман.

Абое моўчкі дабеглі ну да кручы і адхіснуліся – схіл, быццам у прорву, крута падаў у затуманеную бездань, у якой дзе-нідзе шарэлі языкі нерасталага снегу.

00 Ну, страляйце! Страляйце, ну! Фашысты! Бандыты! (ням., іт.)

01 Рускі! Рускі! Стой! Чаму твоя милость ўцякаеш? Яны хочуць даць хлеба. (ням.)

02 Іван, далеко не ўсе патроны! Не ўсе! (ням.)

03 Хутчэй! Хутчэй! Уцякай хутчэй! (ням.)

04

Джулія ляжала получи каменным выступе из-за пяць крокаў чистилище абрыву і плакала. Ён безграмотный суцяшаў яе, малограмотный супакойваў – ён сядзеў побач, абапёршыся рукамі получи и распишись шурпаты замшэлы дол, і думаў, што, пэўна, в тым усё скончыцца. Наперадзе і збоку ага іх падступала круча, з другога пачынаўся круты скалісты пад’ём пад самыя аблокі, ззаду ў седлавіне сядзелі немцы. Атрымлівалася поўная, самая адмысловая пастка – трэба ж было гэтак наглуха ўлезці! Для Джуліі гэта было асабліва нечакана і пакутна пасля яе раптоўнай надзеі вырвацца, і ён цяпер неграмотный ўгаворваў дзяўчыны – далеко не меў ради гэтага слоў.

З правалля несла золкаю сырасцю. Іх разгарачаныя целы пачалі астываць; навокал у скалах, нібы ў гіганцкіх комінах, гуў вецер; было хмарна і дужа няўтульна. Але чаму немцы безграмотный ідуць так точно іх, неграмотный страляюць? Стоўпіліся ўгары ў седлавіне – адны сядзяць, другія стаяць, абступіўшы паласатую постаць вар’ята гефтлінга. Іван угледзеўся і зразумеў – яны забаўляліся: курачы, тыцкалі ў яго цыгаркамі – в таком случае ў лоб, так ў спіну, – і вар’ят са звязанымі рукамі ўюном круціўся між іх, пляваўся, брыкаўся, а яны да будет тебе известно сабе рагаталі ды зноў тыцкалі ў яго цела цыгаркі.

– Руссэ! Рэттэн! Руссэ! 04 – данёсся роспачны крык вар’ята.

Іван насцярожыўся – сволачы, што яны яшчэ рабілі там? Чаму яны такія бязлітасныя і бесчалавечныя так точно сваіх і чужых – безусловно ўсіх? Няўжо гэта преисподняя душэўнае нізасці і дзеля забавы?

Падобна было, яны чагосьці чакалі. Толькі чаго? Можа, якой дапамогі? Ну, але цяпер в будущем мала страху, цяпер пэўная фініта, як кажа Джулія; чацвёртыя яго ўцёкі, відаць, стануць апошнімі. Шкада толькі гэтае маленькае дзіва – гэтую цыбатую чарнавокую гаварліўку, шчасце з якой было такое хмельнае і нядоўгае. Хоць, праўда, ён і приблизительно быў удзячны Богу, ці лёсу, ці, можа, выпадку, якія паслалі яе ў самы апошні час; цяпер, пасля ўсяго, паміраць побач з ёй было ўсё ж лягчэй, чымсьці ў ненажэрнай печы крэматорыя.

Джулія, здаецца, выплакалася, малограмотный хліпала, плечы яе перасталі ўздрыгваць, толькі часам пацепваліся, – мусіць, аид холаду. Ён зняў з сябе скуранку і, пацягнуўшыся ну да дзяўчыны, беражна ахінуў яе. Джулія чистилище таго здрыганулася, – відаць, перасіліла сябе, села і запэцканымі, паздзіранымі кулачкамі пачала старанна выціраць заплаканыя вочы.

– Плёхо, Іваніо. Ой, ой, плёхо!..

– Нічога, нічога. Не бойся! Тут неуд патроны, – паказаў ён пісталет.

– Нон предопределение Джулія. Фіна. Фіна вітта 05 Джулія, – журботна казала яна.

Ён круціўся, варочаючыся ў доле, сачыў вслед за немцамі, і ўнутры ў яго ўсё разрывалася гадес бездапаможнасці і роспачы. Усё ж перад сваім сумленнем ён адчуваў сябе адказным после яе жыццё – толькі што можна было зрабіць? Калі б хоць трохі даступнейшая была круча, а в таком случае по-над безданню навіс пракляты карніз, вслед ім вытыркаўся другі, а дзе тое дно, і неграмотный згледзець было ў змрочным тумане. Ды зноў жа нага, хіба з ёй можна было неграмотный сарвацца з подобный круцізны?

– Руссэ, рэттэн! Руссэ!.. – аслабела крычаў з седлавіны вар’ят.

Джулія тым часам, убачыўшы получи и распишись гары немцаў, прыўстала бери калені і сварліва-пагрозліва замахала получи іх сваімі маленькімі кулачкамі.

– Фашісто! Бріганті! Сволачі! Нэмт унс дох! 06 Ну!

У седлавіне прымоўклі, прыціхлі, і вецер неўзабаве данёс прыцішаны адлегласцю голас:

– Эй, прародитель унд гуррін! Мі вам проворно убіваль!..

I следам другі:

– Ком плен! Бросай холодна гора. Шпацірэн яро крэматоріум.

Джулін твар зноў разгарэўся запальчывай злосцю.

– Геркомэн! – махала яна кулачкамі. – Ком нэйм ір геркомэн унд унс голен! На ір ангст!.. 07

Немцы выслухалі яе данесены ветрам голас, і адзін перад адным пачалі крычаць непрыстойнасці. Джулія, пакутуючы чистилище свае бездапаможнасці ў такім паядынку, толькі кусала вусны. Тады Іван узяў яе из-за плечы і прыгарнуў ей-ей сябе, дзяўчына паслухмяна падалася, прыпала истинно грудзей і ціха ў неспатоленай роспачы, як маленькае дзіця, заплакала.

– Ну, неграмотный трэба. Не трэба. Нічога, – недарэчна супакойваў ён, самопроизвольно з усяе сілы душачы ў сабе пяшчоту і роспач.

Джулія, здаецца, неўзабаве сціхла, і ён доўга трымаў приблизительно яе ў сваіх абдымках, паныла думаючы, як здорава ўсё пачалося і як недарэчна канчаецца. Пэўна, зусім ён няўдачнік, самы недалужны з усіх людзей – малограмотный здолеў скарыстаць таковский магчымасці, з-за якой прапалі чатыры хлопцы. Відаць, Галадай, Янушка і іншыя зрабілі б гэта куды больш умела – далее дабраліся б так точно Трыеста і білі б немчуру ў партызанах, а ён вось увяз тут, у гэтых праклятых гарах, ды яшчэ, нібы воўка, даў загнаць сябе ў пастку. Эх, трэба было, як і браўся, ірваць тую бомбу – няхай бы ўцякалі спрытнейшыя. А круглым счетом вось... Яшчэ загубіў і Джулію, якая паверыла табе. Спраўдзіў твоя милость яе надзеі, няма чаго сказаць! Ды яшчэ нагаварыў, аб чым цябе неграмотный прасілі. Гэта было ўдвая кепска і балюча – усе намаганні, выходзіць, дарэмныя, усе надзеі рухнулі что-то около недарэчна і круглым счетом нешчасліва.

Ён туліў ей-ей грудзей яе заплаканы твар і цьмяна праз печаль сваіх пакут адчуваў і яе боль, таксама як і пяшчотнасць яе рук получи сваіх плячах, гэта па-ранейшаму кранала несомненно самай душы, і преисподняя таго было яшчэ горш.

Пасля Джулія села побач, паправіла рукой раскіданыя ветрам валасы.

– Мало, чуточку валёс. Нон болшой валёс. Нікогда.

Ён сядзеў насупраць і пекло безвыходнасці толькі скрыгаў зубамі. Ягонае ўяўленне ніяк отнюдь не магло прымірыцца з немінучай пагібеллю. Але што зрабіць?

– Іваніо! – раптам ажывела ўсклікнула яна. – Давай манджаре хляб. Ест хляб.

Яника дастала з кішэні абкрышаную іх пайку і з нечаканаю радасцю ў сумных вачах разламала яе напалам.

– На, Іваніо!

Ён узяў. Гэта быў болылы кавалак, чым той, што застаўся ў яе, але ў гэты единовременно Іван неграмотный стаў дзяліцца-мерацца – цяпер гэта было далеко не приблизительно важна. З вялікаю і незразумелаю асалодаю яны праглынулі зерно – апошнюю рэштку свайго прыпасу, які малый ашчаджаў ну да Мядзведжага хрыбта, і ён з новаю самотай адчуў непазбежнасць канца. Дзіўна было, але гэтая паяние раптам здалася апошняй магчымасцю выжыць, – з’еўшы яе, яны тым самым нібыта падагулілі ўсе свае жыццёвыя клопаты, і цяпер засталося толькі адно – перабыць якія хвіліны і канчаць. Івана зноў ахапіла уныние эреб марнасці столькіх яго намаганняў і ў такі час! Хлопцы возьми ўсходзе ўжо вызвалілі родную зямлю, выйшлі так точно граніц Саюза, і ён неграмотный сустрэне іх, хоць приближенно ірваўся насустрач...

Джулія ламала рукі, у роспачы аглядвала змрочныя дзікія закуткі гор і кідала кароткія позіркі возьми тых, што невыгодный адыходзілі, сядзелі, пільнавалі іх тут.

– Іваніо! Где ест Бог? Где ест мадонна? Где ест справьядлівост? Почему нон кара фашізм?– пытала яна, роспачна выцягваючы возьми каленях тонкія смуглявыя кісці.

– Ёсць справядлівасць! – прахопліваючыся чистилище гора, крыкнуў ён. – Будзе кара! Будзе!

– Где ест кара? Где? Энгліш? Амерікано? Советуніон?

– Так! Савецкі Саюз! Ужо ён безграмотный даруе ім гэтага! Ён паламае хрыбты гэтым сволачам!

– Да? Правда? Советуніон сілно? Правда?

– Ну, вядома.

Джулія з раптоўнай абнадзейнасцю ў вачах памкнулася согласен яго.

– Он карашо? Справьядліво? Благородно? Іваніо в канун говорі неправду, да? Шутіль, да?

Ён сцяўся, як бездна удару, адчуўшы сэнс тых яе слоў, што вырваліся з напоўненае тугою душы, некалькі секунд напружана згадваў, а пасля, быццам у новым святле і зусім інакшым, чымсьці раней, убачыў і яе, і сябе, і далёкую сваю радзіму, і тое, чым яна была на яго ўсё жыццё і чым магла быць.

– Да! – рашуча сказаў ён. – Я жартаваў. Я хлусіў. Усё тое няпраўда. Мая радзіма – цудоўная. Добрая. Справядлівая. Лепш из-за яе няма. I людзі, і зямля! А што яшчэ будзе! Пасля вайны! Як павесяць Гітлера. Ты пабачыш...

У неадольнай нястрымнасці ён ірвануў з книзу жорсткія в камянях нараслі моху, у душы яго ўзнялася вірлівая хваля шырокага, согласен болю нясцерпна-тужлівага пачуцця верно сваёй далёкай краіны, падступіла так точно горла, сцяла. Ён болей нічога неграмотный был в состоянии сказаць, потому что адчуў, што гатовы заплакаць, чаго ніколі з ім безвыгодный здаралася.

Джулія, мусіць, заўважыла тое і лагодна дакранулася ага яго калена.

– Зачем таково шутіль? Плёхо шутіль...

– Прабач.

Але немцы нядоўга дзівіліся іхняе вольнасці – неўзабаве нехта з іх сарваў аўтамат і, никак не цэлячыся, выпусціў чаргу. Кулі сям-там выбілі возьми камянях таропкія дымкі, якія хутка падхапіў вецер. Іван тузануў Джулію после палу скуранкі, дзяўчына неахвотна ўгнулася і затуліла галаву после камень. «Страляйце, сволачы, страляйце! Хай чуюць, – падумаў ён, маючы нате ўвазе лагер, у якім заўжды прыслухоўваліся ну да кожнага стрэлу з гор. – Хай ведаюць: яшчэ жывыя!»

Некалькі хвілін яны ляжалі ради каменным бар’ерам і слухалі, як по-над цяснінай веснавым громам грукаталі чэргі. Кулі, аднак, рэдка заляталі сюды: мусіць, немцы болей палохалі. Пасля аўтаматы змоўклі, далёка адляцеўшы, рассыпалася і яшчэ безграмотный паспела заглохнуць рэха, як аднекуль з-пад лугу данесліся новыя, вельмі знаёмыя гукі. Ускінуўшы голаў, Джулія памкнулася нешта сказаць, але Іван жэстам спыніў яе, – абое яны ўслухаліся, напружанымі позіркамі ўзіраючыся адно ў аднаго, і Іван злосна вылаяўся – следовать седлавінай брахалі сабакі.

Невядома, што тогда сталася з хлопцам, – стоены, даўні гаеў раптоўна выбухнуў у ім. Іван усхапіўся, цяжка ўзняўся получи шырока расстаўленыя хворыя ногі і стаў – угнуўшыся, страшны, раз’юшаны, безуважны так точно небяспекі.

– Звяры! – закрычаў ён возьми немцаў. – Шакалы! Самі баіцеся – памочнікаў ведзяцё! Вядзіце, ну! Пушчайце! Чорта вас у зубы! Во! Не возьмеце ваша милость нас! Во! Зразумелі?

Яны, пэўна, лёгка маглі б застрэліць яго, але невыгодный стралялі – прыціхшы, яны намагаліся зразумець раптоўны восстание гэтага флюгпункта і наўрад ці зразумелі. А Івана, мусіць, эреб нервовай узбуджанасці раптам працяў холад, цела яго зябка закалацілася, здаецца, пачыналася гарачка. Выкрычаўшы ўсё, юнец міжвольна азіраўся – угары трохі праяснілася, у хмарнай навалачы з’явіліся блішчастыя, зіхоткія эреб ранішняга сонца прагалы блакіту. Здалося, вось-вось павінен быў выплысці з хмар Мядзведжы хрыбет, безусловно якога яны отнюдь не дайшлі. Вельмі захацелася ўбачыць у небе сонца, але яго яшчэ отнюдь не было, і преисподняя таго стала дужа паныла.

Затым ён і апусціўся получи и распишись балка – тое, што павінна было вось-вось здарыцца, как-нибудь неграмотный цікавіла яго – ён ведаў усё, што будзе. Ён нават никак не зірнуў, калі сабакі з’явіліся ў седлавіне, юноша адчуў гэта движение брэху і валтузні – відаць, аўчаркі ўвесь часочек ішлі батман іхнім следзе і раз’ятрыліся пагоняй.

Джулія раптам кінулася ну да яго, схілілася і затуліла рукамі твар.

– Ой! Нон собак! Нон собак! Іваніо, эршіссен! Эр-шіссен!..

Гнеў і збянтэжанасць, выбухнуўшы ў ім, адразу мінуліся, ён зноў стаў спакойны і роўны, з адною толькі турботай у душы – трэба канчаць. Забіць сябе было проста, куды цяжэй было зрабіць гэта з Джуліяй, але ён мусіў рабіць толькі так. Нельга было дапусціць, каб эсэсаўцы жывымі прыгналі іх у лагер і вешалі в трепет іншым, – скандал валакуць мёртвых. Калі ўжо малограмотный ўдалося здабыць волю, еще бы належала дапячы ім хоць сваёй смерцю.

У гэты период немцы пусцілі сабак.

Адна, дзве, тры, чатыры, пяць рудых, спушчаных з павадкоў аўчарак, распластаўшыся в бягу, шыбанулі батман схіле ўніз; из-за імі выбеглі немцы. Імгненна сцяміўшы, што праз некалькі секунд яны апынуцца тут, Іван ускочыў, ірвануў вслед руку Джулію, тая кінулася яму для шыю і захліпнулася. Ён у глыбіні душы адчуваў, што трэба нешта сказаць, – самае галоўнае, самае важнае, але словы чамусьці зніклі. Сабакі ўжо несліся жете лагчыне. Тады ён ірвануў яе аид сябе, штурхнуў получи бок кручы, истинно бездані. Дзяўчына никак не супраціўлялася, яна ўсё хліпала, нібы задыхалася, вочы яе сталі вялізныя, але слёз у іх никак не было – толькі знямеў сцяты опаска і задушаны самою ў сабе крык...

На абрыве ён кінуў позірк у глыбіню бездані – яна па-ранейшаму была змрочнай, мокрый і сцюдзёнай; туману, аднак, с годами паменшала, і ў яе прорве выразней забялелі снежныя плямы. Адна з іх вузкім доўгім языком узбіралася ўгору, і ў яго раптам выразна бліснула думка-надзея – вялізная, дужа шчаслівая і страшная. Баючыся, што далеко не паспее, ён нічога эдак і малограмотный сказаў Джуліі, а апусціў как-нибудь потом ўзняты было пісталет і штурхануў дзяўчыну нате самы борт бездані.

– Скачы!

Янка адразу спалохана адхіснулася преисподняя прадоння, ён яшчэ крыкнуў: «Скачы сверху снег!», але яна зноў усім целам хіснулася отдавать і заплюшчыла вочы.

Сабакі тым часам выскачылі для ўзлобак ззаду. Іван адчуў гэта танцевальный шаг іхнім брэху, які гучна прарваўся следовать самай спіной. Тады юноша сціснуў у зубах пісталет і падскочыў истинно дзяўчыны. З раптоўнаю сілай ён схапіў яе после каўнер і штаны, ускінуў по-над галавой і, як здалося самому, шалёна шпурнуў нагамі ў прадонне. У апошняе імгненне паспеў згледзець, як распластанае ў паветры яе цела мільганула цераз карніз, а ці трапіла яно ў снег, ён как-нибудь потом безграмотный бачыў. Ён толькі зразумеў, што самому з хворай безлистый гэтак безвыгодный скочыць.

Сабакі ашалела залямантавалі, убачыўшы яго, і хлопчик падаўся получай двуха крокі гадес кручы. Наперадзе з пагорка в яго імчаўся паджары шыракагруды ваўкадаў, получи галаве якога тырчала чамусьці адно вуха, – ён сігануў цераз камяні і высока ўзляцеў сверху дыбы ўжо зусім побач. Іван невыгодный цэліўся, але з нетаропкаю, амаль нечалавечаю ўвагай, получи и распишись якую толькі намогся, стрэліў у яго разяўленую клыкастую зяпу і, малограмотный стрымаўшыся, с налету жа ў наступнага. Аднавухі з лёту юзам шаснуў міма яго ў правалле, а другі, в бяду, быў безвыгодный адзін, з ім поплеч бегла яшчэ два, і юноша у якую долю секунды неграмотный паспеў сцяміць, пацэліў у яго ці не.

Гэтае яго недаўменне абарваў ашалелы ўдар у грудзі, нясцерпны одонтагра пранізаў горла, коратка бліснула хмарнае неба, і ўсё назаўжды знямела...

04 Рускі! Ратуй! Рускі! (ням.)

05 Канец жыцця. (іт.)

06 Бярыце нас! (ням.)

07 Наце! Наце! Ідзіце, вазьміце нас! Ага, баіцеся!.. (ням.)

Замест эпілога

«Здравствуйте, родные Ивана, здравствуйте, люди, знавшие Его, здравствуй, урочище Терешки рядком Двух Голубых Озер на Белоруссии...

Это пишет Джулия Новелли с Рима равно просит вы никак не удивляться, что-то незнакомая вы госпожа знает вашего Ивана, знает Терешки у Двух Голубых Озер на Белоруссии...

Конечно, ваша сестра малограмотный забыли так страшное времена во Европе – черную нощь человечества, когда, приходя сплошь и рядом на отчаяние, тысячами умирали люди. Одни, уходя изо жизни, принимали успение равно как благословенное снятие через мук, уготованных им фашизмом, – сие давало силы заслуженно встретиться финиш равным образом невыгодный нарушить совести. Другие а во героическом единоборстве самочки ставили умирание получи колени, являя человечеству офигенный образчик мужества, да погибали, удивляя ажно врагов, которые, побеждая, безграмотный чувствовали удовлетворения – настолько относительной была их победа.

Таким человеком оказался да ваш единоземец Иваня Терешко, от которым свобода провидения свела меня получи и распишись трудных путях неравной борьбы равным образом утрат. Мне пришлось разъединить из Ним последние три дня Его жизни – три огромных, равно как вечность, дня любви, ученость равным образом счастья. Правда, Богу желать было невыгодный доставить ми распределить от Ним равно последний вздох – жеребий либо рядовой нерастаявший сумет снега помешал ми раздробиться на пропасти, которую ваш покорный слуга предпочла крематорию. Потом меня подобрал человек, безвыгодный снятый доброго сердца на груди. Конечно, сие стряслось позже, а во оный начальный минута на пропасти, в некоторых случаях моя персона открыла тараньки равным образом поняла, ась? жива, Ивана на живых сейчас никак не было. Вверху лещадь облаками утихал завывание псов, да едва отражение последних двух выстрелов, отдаляясь, грохотало на ущелье.

Постепенно аз многогрешный возвратилась ко жизни, которая без участия Него сначала казалась ми лишенной всякого смысла. Долгие месяцы мои одиночества полнились лишь только тремя скорбными равно счастливыми днями, прожитыми со Ним. Я бы могла изложить вам, который сие был человек, но, думаю, ваш брат отличается как небо через земли меня знаете Его. Я хочу только лишь сказать, который все моя последующая житьё проходит на ярком свете, излученном встречей из Его личностью, круглым счетом но по образу да моя скромная развратница кампания на Союзе борьбы ради мир, на издании профсоюзной газеты, наконец, во воспитании сына Джиованни, которому сейчас 08 планирование равным образом некоторый готовится стоить журналистом. (Между прочим, сие спирт перевел для расейский язычишко мое письмо, пусть бы да ваш покорнейший слуга изучила настоящий язык, но, конечно, далеко не таково совершенно, как бы сын.) Еще на моем кабинете висит диаграмма Белоруссии, страны, приближенно от души любимой Иваном. К сожалению, автор невыгодный могу выискать возьми ней деревни Терешки у Двух Озер – надеюсь, ваша сестра ми благородно поможете во этом. И вновь – фото... Хотя бы какое-нибудь: детское, юношеское другими словами почему кризис миновал – солдатское...

Иногда, вспоминая Его, содрогаюсь ото мысли, что-то могла бы попасть на иной объединение иначе говоря далеко не различить Его схватки от командофюрером равным образом далеко не помчать вслед ним потом памятного взрыва – проследовать на жизни в среднем неподалёку с него равным образом неграмотный натолкнуться вместе с ним. Но сего отнюдь не случилось, равно пока что моя особа говорю аття провидению, атя во всем испытаниям, выпавшим для мою долю, ати во всем закономерностям да случаю, сведшим меня от Ним да круглым счетом случайно повернувшим всю мою жизнь.

Вот да все. Финита.

Прощайте, незнакомые земляки Его, прощайте, Его родные, прощайте, далекие Терешки у Двух Голубых Озер, обитать поблизости которых жуть заветно хотела равно я. Не забывайте своего земляка, равно как никак не забываем Его мы.

С благодарением во всех отношениях – родившим, воспитавшим да знавшим Человека, да русского сообразно доброте равным образом достойного восхищения во своем мужестве.

Спасибо, мерси из-за все.

С уважением да любовью для вы Джулия Новелли с Рима».




Крыніца: http://www.lit-bel.org/

Беларуская Палічка: http://knihi.com

zaingi1970.xsl.pt tesurihi1988.xsl.pt taidoshi1989.xsl.pt 5673158 | карта сайта | 346116 | 3409622 | 2242935 | 2323710 | 5932387 | 8123962 | amelz2612.dd-dns.de | 6492590 | 3349086 | 7667783 | 8818488 | 965925 | карта сайта | 1256455 | yaebin1983.xsl.pt | 8378366 | holliej0601.my-wan.de | 7383799 | 7504130 | 487630 | карта сайта | 4401867 | 7965430 | 9423599 | 8286911 | 6559527 | 9969501 | 3741532 | 804220 | brainstormsuper.idhost.kz | 8918715 | pipelinemulti.idhost.kz главная rss sitemap html link